Muhammed Ebû Zehra ve Târîhu'l-Mezâhibi'l-İslâmiyye: İslam Mezhepleri Tarihi, Siyasî-İtikadî Fırkalar ve Fıkhî Ekoller Külliyâtı

Yirminci yüzyıl İslâm dünyasının yetiştirdiği en velûd, dirâyetli ve muhakkik İslâm hukukçularından biri olan Şeyh Muhammed Ebû Zehra (1898 - 1974), kadim fıkıh mirası ile modern hukukun metodolojik meselelerini telif eden müstesna bir âlimdir. Mısır'ın Mehalle-i Kübrâ kasabasında doğan Ebû Zehra, el-Ezher Üniversitesi'nde ve Medresetü'l-Kazâi'ş-Şer'î'de tahsil görmüş; Kahire Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde İslâm Hukuku kürsü başkanlığı ve ordinaryüs profesörlük makamına yükselmiştir.

Ebû Zehra, ömrü boyunca İslâm hukukunun dinamizmini, ictihad kapısının ebediyen açık olduğunu ve mezhepler arasındaki ihtilafların bir düşmanlık değil, zengin bir hukukî tefekkür zemini teşkil ettiğini savunmuştur. Onun Dört Mezhep İmamı (Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel) ile İbn Teymiyye, İbn Hazm, Zeyd b. Ali ve Ca'fer es-Sâdık üzerine kaleme aldığı müstakil monografiler, İslâm hukuk biyografisinde aşılmamış zirvelerdir.

«Mezhepler, dinin bizzat kendisi değil; dinin kaynaklarını anlama ve hayata tatbik etme metodolojileridir. Mezhep imamlarının ictihadlarına saygı duymak, onların sözlerini nas yerine koyup donuklaşmak değil; onların ilim ve istinbat ahlâkını kuşanmaktır.» — Muhammed Ebû Zehra

Ebû Zehra'nın başyapıtı olan Târîhu'l-Mezâhibi'l-İslâmiyye (İslâm Mezhepleri Tarihi), klasik fırkalar tarihi (Milel ve Nihal) yazıcılığını modern tarih tenkidi ve mukayeseli hukuk metodolojisiyle taçlandıran bir eserdir.

Müellifin bu eserde vazettiği temel metodolojik ilkeler şunlardır:

• Doğrudan Kendi Kaynaklarına Başvurmak: Bir mezhebi muarızlarının polemik kitaplarından değil, o mezhebin kendi muteber metinlerinden ve imamlarının kaleminden tanımak.
• Siyasî ve İctimâî Zemin Tahlili: Fikrî ihtilafların doğduğu tarihî, coğrafî ve kabilevî şartları sosyolojik bir vukufla incelemek.
• İlmî İnsaf ve Adalet: Hasmın dahi hakkını teslim etmek; aşırı tekfirci ve dışlayıcı yaklaşımlardan uzak durarak hakikatin peşinde olmak.

Kitap iki ana ciltte tanzim edilmiştir: Birinci cilt siyasî ve itikadî fırkaları (Hâricîler, Şîa, Mu'tezile, Ehl-i Sünnet), ikinci cilt ise amelî ve fıkhî mezhepleri (Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî, Zâhirî, Zeydî, Ca'ferî, İbâdî) inceler.

Ebû Zehra, İslâm tarihindeki ilk mezhepleşme hareketlerinin itikadî veya felsefî kökenli değil; bilakis hilafet ve siyaset meselesinden neşet ettiğini berrak bir dille ortaya koyar. Hz. Osman'ın şehadeti ve Hz. Ali ile Muâviye arasındaki Sıffîn Harbi ve akabindeki Hakem Olayı (Tahkîm), iki büyük zıt kutbun doğmasına sebep olmuştur:

Ebû Zehra, siyasî tercihlerin zamanla kutsallaştırılarak nasıl birer akîde umdesi haline getirildiğini tarihî belgelerle ispatlar.

Ebû Zehra, Vâsıl b. Atâ'nın Hasan-ı Basrî'nin meclisinden ayrılmasıyla başlayan Mu'tezile hareketine kitabında geniş ve insaflı bir yer ayırır. Mu'tezile'yi felsefî sapkınlık olarak yaftalamak yerine, hicrî ikinci ve üçüncü yüzyıllarda Zerdüştî, Maniheist ve Helenistik şüphe dalgalarına karşı İslâm tevhidini aklî burhanlarla savunan ilk mütekellimler olarak değerlendirir.

Mu'tezile'nin meşhur Usûl-i Hamse (Beş Temel Esas) doktrini:

1. et-Tevhîd: Cenâb-ı Hakk'ın zâtını sıfat çokluğundan tenzih etmek ve Kur'ân'ın mahlûk olduğunu savunmak.
2. el-Adl: Allah'ın kullarına zulmetmeyeceği, insanın kendi fiillerinin yaratıcısı olduğu ve hür iradeye sahip bulunduğu.
3. el-Va'd ve'l-Vaîd: İyilik yapanın mükâfat, büyük günah işleyenin ise tevbesiz ölürse ebedî azap göreceği vaadinin kesinliği.
4. el-Menzile beyne'l-Menzileteyn: Büyük günah işleyenin kâfir de mümin de olmayıp fasık sayılacağı.
5. el-Emr bi'l-Ma'rûf ve'n-Nehy ani'l-Münker: İyiliği emredip kötülükten alıkoymanın her mümine farz oluşu.

Ebû Zehra, Mu'tezile'nin akla aşırı güvenerek nassların zâhirini zorlamasını ve Abbasîler devrinde Mihne olayında sergilediği baskıcı tavrı ise şiddetle tenkit eder.

Ebû Zehra, İslâm ümmetinin kahir ekseriyetini temsil eden Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat omurgasının teşekkülünü üç ana merhalede açıklar:

• Selef-i Sâlihîn Yolu: Ahmed b. Hanbel ve hadis ashabının temsil ettiği, nasslara teslim olup te'vile kaçmayan sâfiyâne akîde.
• Eş'arî Ekolü: İmam Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin Mu'tezile'nin aşırı rasyonalizmi ile Selef'in nakilciliğini telif ederek aklı naklin hizmetine sunması.
• Mâtürîdî Ekolü: Semerkant'ta İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin aklı Eş'arîlerden daha geniş bir sahada istihdam ederek hür irade, kesb ve hikmet prensiplerini tesis etmesi.

Müellif, Ehl-i Sünnet'in tekfir kapısını kapatarak İslâm toplumunun birlik ve tesanüdünü muhafaza eden cihanşümul bir orta yol (vasat ümmet) olduğunu vurgular.

Eserin ikinci cildinde fıkhî mezheplerin doğuşunu ele alan Ebû Zehra, İslâm hukuk tarihinin en mühim iki mektebini tahlil eder:

1. Medine Ehl-i Hadîsi: Vahyin nâzil olduğu, sünnetin canlı bir gelenek (Amel-i Ehl-i Medîne) olarak yaşandığı Hicaz'da, hadis metinlerine sıkı sıkıya bağlı kalan ve nass bulunmayan yerde re'y ve kıyastan kaçınan muhafazakâr mektep (Temsilcisi: İmam Mâlik).

2. Kûfe Ehl-i Re'yi: Yeni fethedilen, kadim Pers ve Babil medeniyetlerinin tesirinde bulunan, karmaşık ticarî ve sosyal meselelerle karşılaşan Irak'ta, hadislerin sıhhat şartlarını titiz tutup nassların illet ve hikmetlerine dayanarak geniş kıyas ve istihsan yapan hür içtihad mektebi (Temsilcisi: İmam Ebû Hanîfe).

Ebû Zehra, bu iki mektebin çatışmadığını, bilakis İmam Şâfiî'nin her iki havzayı meczederek İslâm fıkıh usûlünü sistemleştirdiğini gösterir.

Ebû Zehra, dört büyük mezhep imamının hayatını ve istinbat metotlarını mukayeseli olarak inceler:

• İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe (ö. 150): Re'y, istihsan, kıyas ve fıkhî faraziyeler (farazî fıkıh). İnsan hürriyetini ve mülkiyet hakkını en üst seviyede koruyan sivil hukuk anlayışı.
• İmam Mâlik b. Enes (ö. 179): Medine ehlinin ameli, Mesâlih-i Mürsele (kamu yararı) ve Sedd-i Zerâyi' (kötülüğe giden yolları tıkama) ilkeleriyle yaşayan sünnetin müdafaası.
• İmam Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî (ö. 204): er-Risâle ile fıkıh usûlünü kuran, Kitap, Sünnet, İcmâ ve Kıyas hiyerarşisini tavizsiz kurallara bağlayan usûl dehâsı.
• İmam Ahmed b. Hanbel (ö. 241): Mihne imtihanının yıkılmaz kalesi; zayıf hadisi dahi kıyasa tercih eden, zühd ve takvâ eksenli hadis fıkhı.

Ebû Zehra'nın kitabını benzerlerinden üstün kılan cihet, sadece dört sünnî mezheple iktifa etmeyip günümüzde yaşayan veya tarihe mal olmuş diğer fıkhî ekolleri de tarafsızca tahlil etmesidir:

• Zâhirî Mezhebi (Dâvûd ez-Zâhirî ve İbn Hazm): Kıyas ve re'yi kesinlikle reddeden, sadece lafzın zâhirine tabi olan metodoloji.
• Ca'ferî (İsnâaşeriyye) Fıkhı: Masum on iki imamın kavil ve fiillerini sünnet kapsamında gören, aklı müstakil delil sayan Ca'fer es-Sâdık ekolü.
• Zeydiyye Fıkhı: Ehl-i Sünnet Hanefî fıkhına en yakın Şiî ekol; fâzıl varken mefdûlün imametini caiz gören mutedil yapı.
• İbâdıyye Fıkhı: Haricîlerin aşırılıklarından arınmış, günümüzde Umman'da yaşayan fıkıh sistemi.

Ebû Zehra, mezheplerin donuk birer tapınak haline getirilmesine (mezhep taassubuna) karşı çıkarken, diğer taraftan ehliyetsiz kimselerin heva ve heveslerine göre hüküm uydurmasına (la-mezheplik cereyanına) da set çekmiştir.

Müellife göre hakiki fıkıh şuuru:

1. Mezhepler Arası Karşılaştırma (Fıkh-ı Mukāren): Bir meselede tek bir mezhebe saplanıp kalmak yerine, diğer mezheplerin delillerini inceleyerek nassa ve maslahata en uygun olanı tercih etmek (Tercih).
2. Meşru Telfik: Zaruret ve hacet halinde, keyfî olmamak şartıyla farklı mezheplerin kolaylaştırıcı hükümlerinden istifade etmek.
3. Çağdaş Meselelerde Kolektif İctihad: Tıp, ekonomi, bankacılık ve uluslararası hukuk gibi modern sahalarda tek bir ferdin değil, uzmanlar heyetinin ortak ictihad yapması.

Şeyh Muhammed Ebû Zehra'nın Târîhu'l-Mezâhibi'l-İslâmiyye eseri, İslâm ümmetinin bugün en çok muhtaç olduğu birlik, kardeşlik ve ilmî müsamaha ruhunu haykıran bir manifesto niteliğindedir.

Eserin günümüze bakan evrensel mesajı şudur:

«İslâm ümmetinin temeli birdir: Bir olan Allah'a, O'nun Resûlü'ne ve Kitâbı'na iman. Teferruattaki ihtilaflar ise aklın zenginliği, beşeriyetin fıtrat kanunu ve şeriatın rahmetidir. Müminler fer'î ihtilafları cihad sebebi kılmaktan vazgeçip küresel zulüm ve cehalete karşı saflarını sıklaştırdıkları gün İslâm medeniyeti yeniden ayağa kalkacaktır.»

Ebû Zehra, ilmiyle âmil, zalim sultanlara boyun eğmeyen vakar sahibi duruşu ve bu muazzam külliyatıyla çağımızın Ehl-i Sünnet omurgasını tahkim eden en büyük müfekkirdir.