Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi ve Hâşiyetü't-Tecrîd: Osmanlı Kelâm Felsefesi, Varlık ve İlim Nazariyesi Külliyâtı

Amasya doğumlu Müeyyedzâde Abdurrahman Çelebi (ö. 922/1516), II. Bayezid'in şehzadelik hocası, kazaskeri ve Osmanlı düşünce tarihinin en parlak kütüphane banilerindendir. Şiraz'da Celâleddin ed-Devvânî'den felsefe, kelâm ve tasavvuf tahsil etmiş, Doğu İslâm dünyasının en nadide el yazmalarını toplayarak İstanbul'a 7000 ciltlik devasa bir felsefe ve ilim kütüphanesi kazandırmıştır. Bu kütüphane, Fatih Sultan Mehmed devrinde başlayan felsefî kelâm atılımını Yavuz devrine taşıyan köprü vazifesi görmüştür.

Nasîrüddîn-i Tûsî'nin Tecrîdü'l-İ'tikâd'ı, İslâm düşüncesinde felsefe ile kelâmın mezcolduğu kurucu metindir. Seyyid Şerîf el-Cürcânî bu metne yazdığı şerhle (eş-Şerhu'l-Cedîd) Osmanlı medreselerinin temel zeminini atmıştır. Müeyyedzâde'nin Hâşiyetü't-Tecrîd'i ise metnin lafzî tahlilini aşarak; Tûsî, Devvânî, Kâtibî ve Teftâzânî arasındaki felsefî ihtilafları hakem sıfatıyla çözen şaheser bir tahlildir.

Müeyyedzâde'nin en derinleştiği fasıl, zihindeki sûretlerin dış dünyadaki nesnelerle mutabakatı meselesidir (Vücûd-i Hâricî vs. Vücûd-i Zihnî). Bir nesneyi düşündüğümüzde onun hakikati mi zihnimize intikal eder, yoksa sadece bir hayali mi? Müeyyedzâde, Devvânî'nin görüşlerini tashih ederek 'şebh' (gölge/suret) teorisini savunur: Zihin dış dünyadaki şeyin zâtını değil, onun mahiyetini temsil eden nûrânî bir resmini idrak eder. Bu tahlil modern epistemolojinin fenomenoloji ve zihin felsefesiyle birebir örtüşür.

Müeyyedzâde kelâmında 'Nefsü'l-emr', bir hükmün doğruluğunun ne dış dünyaya ne de insan zihnine bağlı olmadığı, hakikatin bizatihi kendi zâtında sâbit olduğu metafiziksel uzamdır. Bir matematiksel kuralı hiç kimse bilmese veya evrende hiçbir cisim kalmasa bile 2+2=4 önermesi nefsü'l-emrde haktır. Müeyyedzâde bu mertebeyi Levh-i Mahfûz ve İlm-i İlâhî ile irtibatlandırarak hakikatin ebedîliğini temellendirir.

Klasik Eş'arî ve Mâtürîdî kelamcılarının 'Cevher-i Ferd' (bölünemez atom) teorisi ile İbn Sînâcı filozofların 'Heyûlâ ve Sûret' (madde ve form) nazariyesini karşılaştıran Müeyyedzâde, aralarında eklektik bir sentez kurar. Fiziksel parçacıklar ilâhî kudretin her an yarattığı tecellîlerdir. Âlem bir an bile ilâhî müdahale olmaksızın kendi başına varlığını sürdüremez; her atom her milisaniyede yok edilip yeniden yaratılır (Teceddüd-i Emsâl).

Gazâlî'nin Tehâfüt'te ortaya koyduğu determinizm eleştirisini derinleştiren Müeyyedzâde, ateş ile yanma arasındaki ilişkinin zorunlu mantıksal bir bağ değil, Cenâb-ı Hakk'ın 'Âdetullâh' kanunu gereği yan yana yarattığı iki hâdise olduğunu vurgular. Ateşte yakma gücü zâtî değildir; yakmayı yaratan Allah'tır. Dolayısıyla Hz. İbrahim'in ateşe atıldığında yanmaması tabiat kanununun çiğnenmesi değil, ateşin yakma arazının o an yaratılmamasıdır.

Müeyyedzâde, Allah Teâlâ'nın varlığını ispat ederken kelamcıların hudûs (âlemin sonradan yaratılması) delilinden ziyade, İbn Sînâ ve Fârâbî'nin 'İmkân' ve 'Sıddîkīn' burhanını tercih eder. Varlığın bizatihi kendisinden hareket eden bu delilde; varlık ya zorunludur (Vâcib) ya da mümkündür. Mümkün olan şey var olmak için bir sebebe muhtaçtır; teselsül (sonsuz geriye gidiş) muhal olduğuna göre zincir, varlığı kendi zâtından olan Vâcibü'l-Vücûd'da nihayete ermek mecburiyetindedir.

Hâşiyetü't-Tecrîd'in nefis bahsinde Müeyyedzâde, insanın idrak eden hakikatinin bedenle kaim maddî bir mizaç olmadığını, bilakis bedeni alet olarak kullanan mücerred, ruhanî bir töz olduğunu ispatlar. İnsan rüyasında veya trans halinde bedenî hisler sustuğu halde görmeye, duymaya ve bilmeye devam eder. Bu tecerrüd hâli, ruhun bedenden sonra da ebediyen baki kalacağının apaçık bir burhanıdır.

Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran ve Mısır seferleri öncesinde danıştığı en kıdemli kazasker olan Müeyyedzâde, sadece teorik ilimlerde değil devlet felsefesinde de adalet ve liyakat ilkelerini savunmuştur. İbn Kemal (Kemalpaşazâde), Sa'dî Çelebi ve Zenbilli Ali Efendi gibi Osmanlı'nın sonraki şeyhülislâmları Müeyyedzâde'nin ders halkasında yetişmiş ve onun felsefî tahlil metodolojisini tevarüs etmişlerdir.

Bugün Süleymaniye, Topkapı ve Beyazıt kütüphanelerinde el yazmaları korunan Müeyyedzâde'nin eserleri, Osmanlı medeniyetinin sadece askerî ve siyasî bir güç değil; mantık, matematik, astronomi ve yüksek varlık metafiziğinde Doğu ve Batı dünyasının en ileri seviyesini temsil ettiğinin ebedî şahididir.