Müeyyedüddin el-Cendî ve Şerhu Fusûsi'l-Hikem: Ekberî İrfanın İlk Büyük Şerhi ve Hakîkat-i Muhammediyye Külliyatı

Müeyyedüddin el-Cendî, Mâverâünnehir bölgesindeki kadim Cend şehrinde dünyaya gelmiş; devrin zâhirî ilimlerinde mütehassıs olduktan sonra tasavvuf yoluna girerek Anadolu'ya hicret etmiştir. Konya'da Şeyh Sadreddin Konevî'nin dergâhına intisap etmiş ve Konevî'nin vefatına kadar onun en yakın talebesi ve sırdaşı olmuştur.

Cendî, şerhinin önsözünde bu muazzam eseri nasıl kaleme aldığını bizzat şöyle anlatır: Bir gün Şeyh Konevî, Cendî'yi huzuruna çağırarak İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem adlı eserini okutmaya başlar. Fâtiha sûresinin tefsiri ve eserin ilk faslı olan 'Hikmet-i İlâhiyye fî Kelimeti Âdemiyye' bahsini bizzat takrir eder. Ardından Cendî'ye hitaben: 'Ey Müeyyedüddin! Cenâb-ı Hak senin kalbini bu eserin gizli hazinelerine açtı. Geri kalan fasılları bizzat şerh et; zira bu ümmete Fusûs'un kilitlerini açacak olan sensin' buyurarak ona manevi tasarruf ve icazet vermiştir.

Cendî, Şam ve Bağdat seyahatleri sırasında, Mekke ve Medine hareminde eseri tamamlamış ve İbnü'l-Arabî'nin bizzat rüyasında kendisine himmet ettiğini kaydetmiştir.

Cendî, Fusûsü'l-Hikem'in temel omurgasını oluşturan 27 Peygamber kelimesini (Fass), insanın ve kâinatın manevi anatomisi olarak izah eder. Her bir peygamber, Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sından bir ana ismin tecellîgâhıdır. Cendî bu tecellîleri şu esaslar dairesinde şerh eder:

• Hz. Âdem (İlâhî Hikmet): Kâinatın özeti, Cenâb-ı Hakk'ın bütün isim ve sıfatlarını cem eden İnsân-ı Kâmil mazharı. Kâinat cilalanmamış bir ayna idi; Âdem'in yaratılmasıyla o ayna cilalandı ve Hakk'ın cemâli aynada zuhur etti.
• Hz. Şît (Nefsî Hikmet): İlahî bağışlar, ihsanlar ve esmâî tecellîlerin ruhlara sirayeti.
• Hz. Nûh (Subbûhî Hikmet): Tenzih ve teşbih dengesi. Sadece tenzih eden Hakk'ı kısıtlar, sadece teşbih eden ise müşrik olur; Nûhî hikmet iki deryanın (gayb ve şehâdet) cemidir.
• Hz. İdrîs (Kuddûsî Hikmet): Manevi yükseliş (urûc), mekan-ı aliyye (yüce makam) ve göklerin sırrına vukufiyet.
• Hz. İbrâhîm (Müheymî Hikmet): Hillet (dostluk) ve varlığın ilahî aşkla dopdolu olması hali.
• Hz. Yûsuf (Nûrî Hikmet): Rüyalar, hayal âlemi ve sûretlerin hakikate tevili.
• Hz. Mûsâ (Ulvî Hikmet): Firavun'un nefsaniyetine karşı ilahî kudretin asâ ve yed-i beyzâ ile zuhuru.
• Hz. Îsâ (Nebevî Hikmet): Ölü kalpleri nefha-i ilâhiyye (Rûhu'l-Kudüs üflemesi) ile diriltme mucizesi.
• Hz. Muhammed (s.a.v.) (Ferdî Hikmet): Bütün peygamberlerin ve hikmetlerin sultanı; Ferdiyet sırrı, Nûr-ı Muhammedî ve mutlak kemâlât mazharı.

Cendî'nin şerhinde en vukûflu olduğu bahislerden biri 'Âyân-ı Sâbite' (sabit özler / hakikatler) meselesidir. Cendî, şeyhi Konevî ve üstadı İbnü'l-Arabî'nin izinde, eşyanın ilahî ilimdeki ezelî sûretlerinin (mâhiyetlerinin) yaratılmadığını (gayr-i meczûl), bilakis Cenâb-ı Hakk'ın zâtî ilminde ezelden ebede sabit olduğunu ispatlar.

Bu doktrinle Cendî; kader, kaza, irade ve cebr meselelerini en yüksek tevhîd idrakiyle çözer: Hak Teâlâ hiç kimseye zâtında olmayan bir şeyi zorla vermez; her kulun ezelî aynası (istidadı) lisân-ı hâl ile ne talep ettiyse, ilahî cömertlik (Feyz-i Akdes ve Feyz-i Mukaddes) ona o tecellîyi bahşeder.

Cendî, Fusûs'un son faslı olan 'Hikmet-i Ferdiyye fî Kelimeti Muhammediyye' şerhinde, Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) hakikatini şu üç temel boyutta sergiler:

1. Mebde (İlk Yaratılış): Yaratılış ağacının ilk tohumu Nûr-ı Muhammedî'dir. 'Sen olmasaydın âlemleri yaratmazdım' (Levlâke levlâk) sırrı, Cenâb-ı Hakk'ın kendi kemâlâtını en kâmil derecede seyretmeyi murad ettiği aynanın Hazret-i Muhammed (s.a.v.) olması demektir.

2. Vasıta (Kozmik Rahmet): Kâinata akan bütün feyizler, ilimler, nurlar ve rızıklar Hakîkat-i Muhammediyye berzahından geçerek mahlukata ulaşır. O, 'Âlemlere Rahmet' olarak gönderilmiştir.

3. Müntehâ (Nihai Meyve): Kâinat ağacının en mükemmel ve son meyvesi İnsân-ı Kâmil'dir; İnsân-ı Kâmil'in ezelî ve ebedî reisi ise Fahr-i Kâinat Efendimiz'dir.

Müeyyedüddin el-Cendî'nin talebesi Kemâleddîn Abdürrezzâk el-Kâşânî (ö. 736/1335) ve onun talebesi ilk Osmanlı Dârülfünûnu (İznik Medresesi) reisi Dâvûd-i Kayserî (ö. 751/1350), Fusûs şerhlerini yazarken tamamen Cendî'nin temelleri üzerine inşa etmişlerdir.

Dâvûd-i Kayserî, meşhur Matla'u Husûsi'l-Kelim fî Me'ânî Fusûsi'l-Hikem adlı şerhinin mukaddimesinde Cendî'nin eserini 'Fusûs'un anası ve temel direği' olarak anar. Dolayısıyla Osmanlı coğrafyasında asırlarca okutulan Vahdet-i Vücûd derslerinin omurgası, Cendî'nin Konya'da Konevî'nin huzurunda kaleme aldığı bu şerh sayesinde muhafaza edilmiştir.

Cendî, zâhir ile bâtını, şeriat ile irfanı birbirinden bir kıl kadar dahi ayırmayan muhteşem dengesiyle, İslami irfanın en güvenilir ve en sarsılmaz sütunlarından biri olarak yaşamaya devam etmektedir.