Molla Zeyrek: Tahrîrü't-Tehâfüt ve Felsefî Münâzarât

Molla Zeyrek Mehmed b. Hacı İvaz, 15. yüzyıl Osmanlı ilim dünyasının en parlak, en bağımsız fikirli ve celâlli simalarından biridir. Fâtih Sultan Mehmed Han'ın İstanbul'u fethinin ardından Pantokrator Manastırı'nı medreseye çevirip başına Molla Zeyrek'i getirmesiyle birlikte, bugün İstanbul'un kadîm semtlerinden 'Zeyrek' adını bu büyük allâmeden almıştır. Molla Zeyrek; aklı, hafızası, cedel ve münâzara sanatındaki rakipsiz mahareti sebebiyle 'Zeyrek' (zeki, uyanık, fevkalade kavrayışlı) lakabıyla şöhret bulmuştur. Sarayda ve ulema meclislerinde hiçbir makam ve nüfuza boyun eğmeyen vakar ve ilmî istiklâliyle temayüz etmiştir.

Fâtih Sultan Mehmed Han, sadece bir fatih değil; İslâm düşünce tarihinin en derin tefekkür krizlerini sarayında tartıştıracak kadar yüksek felsefî vukûfiyete sahip bir hükümdardır. İmâm-ı Gazâlî'nin filozofları 20 meselede tenkit ettiği 'Tehâfütü'l-Felâsife'si ile İbn Rüşd'ün Gazâlî'ye cevap verdiği 'Tehâfütü't-Tehâfüt'ü arasındaki hakemliği yapmak üzere, dönemin iki en büyük dâhisini görevlendirmiştir: Molla Zeyrek ve Hocazâde Muslihiddin Efendi. Bu tarihi vazife, Osmanlı medreselerinde felsefe-kelâm tahkikinin doruk noktasını teşkil etmiştir.

Fâtih'in huzurunda haftalarca süren ve tarihe altın harflerle geçen münâzarada, İslâm felsefesi ile Sünnî kelâmının en can alıcı problemleri masaya yatırılmıştır. Molla Zeyrek, Gazâlî'nin hakiki gayesini ve felsefî kavramların ontolojik sınırlarını savunurken; Hocazâde felsefî incelikleri kelâmî formüllerle yeniden inşa etmeye yönelmiştir. Bu münâzara, Osmanlı entelektüel hayatının dogmatik bir taklit değil, aksine İslâm düşünce mirasını en yüksek seviyede hesaplaşmaya tabi tutan canlı bir felsefe laboratuvarı olduğunu kanıtlamıştır.

Tehâfüt tartışmalarının ilk ve en ağır meselesi âlemin ezelî mi (kıdem) yoksa sonradan yaratılmış mı (hudûs) olduğudur. Meşşâî filozofların (Fârâbî ve İbn Sînâ) savunduğu 'ezelî illetten ezelî ma'lûl doğar' tezi karşısında Molla Zeyrek, Allah'ın 'Mûcib bi'z-Zât' (mecburi illet) değil, mutlak irade sahibi 'Fâil-i Muhtâr' olduğunu ispat eder. Zamanın bizzat âlemle birlikte yaratıldığını, dolayısıyla 'âlemden önce zaman var mıydı?' sorusunun mantıksal bir safsata olduğunu delillendirir.

Tehâfüt'ün 17. meselesi olan Nedensellik, Molla Zeyrek'in tahlillerinde zirveye ulaşır. Pamuk ile ateş temas ettiğinde yanmayı meydana getiren ateşin tabiatındaki zorunlu bir güç müdür, yoksa Allah'ın o temas anında yarattığı 'İlâhî Âdet' (iktiran) midir? Gazâlî gibi Molla Zeyrek de varlıklar arasında zorunlu bir aklî bağ olmadığını, ateş ile yanma arasındaki ilişkinin tecrübî bir alışkanlıktan ibaret olduğunu savunur. Bu yaklaşım, modern felsefede David Hume ve kuantum fiziğinde nedensellik tartışmalarından asırlar önce ortaya konmuş muazzam bir epistemolojik devrimdir.

Nedensellik bağının mutlak değil 'mümkün' olduğunu ispat etmek, doğrudan peygamberlerin mûcizelerini aklîleştiren bir anahtardır. Eğer ateş ile yanma arasında zorunlu bir bağ olsaydı, Hz. İbrâhîm'in ateşte yanmaması mantıken imkânsız olurdu. Molla Zeyrek, Allah'ın dilediği vakit bu âdetini yırtabileceğini (hark-ı âde), mûcizenin aklın kabul edemeyeceği bir 'muhal' değil, sadece alışılagelmiş seyrin dışında bir 'mümkün' olduğunu felsefî kıyaslarla ispatlar.

Filozofların sadece ruhanî dirilişi kabul edip cismanî haşri inkâr etmelerine karşı Molla Zeyrek, Kur'ân'ın açık nasslarını ve aklın imkân hudutlarını müdafaa eder. Zât-ı Bârî ilk yaratılışta zerreleri nasıl bir araya getirdiyse, ikinci yaratılışta da (iâde) bedenleri diriltmeye kâdirdir. Ruh ile beden arasındaki münasebet geçici bir araz değil; insanın ebedî saadeti veya şekaveti birlikte tadacağı hakiki bir vahdettir.

Endülüslü filozof İbn Rüşd, Gazâlî'yi Aristo felsefesini anlamamakla itham etmişti. Molla Zeyrek ise İbn Rüşd'ün Aristo'yu körü körüne taklit ettiğini, Gazâlî'nin tenkitlerinin Aristo'nun ontolojisindeki derin çelişkileri ifşa ettiğini gösterir. Zeyrek'e göre İbn Rüşd, metafizikî gerçekleri sadece tabiî illetler çerçevesine sıkıştırarak uluhiyetin aşkınlığını zedelemiştir.

Molla Zeyrek sadece kelâmda değil, mantık ve münâzara (Âdâbü'l-Bahs) sahasında da emsalsiz bir otoritedir. Delillerin tenkidinde cedelî tuzaklara düşmez; mukaddimelerin sıhhati, burhan-ı lem'î ve burhan-ı innî arasındaki farklar, kıyasın fasit daire (devir) veya teselsül barındırıp barındırmadığı gibi mantık kaidelerini cerrah titizliğiyle tatbik eder.

Molla Zeyrek ve Hocazâde dönemi, Osmanlı medreselerinin kuru bir ezbercilikle değil; Doğu İslâm dünyasındaki felsefe, kelâm ve tasavvuf birikimini cüretle yoğuran dinamik bir tefekkür havzası olduğunu kanıtlamıştır. Zeyrek'in yetiştirdiği talebeler ve geride bıraktığı ilmî vakar, Osmanlı'nın cihan devleti olurken kurduğu zihnî omurganın ne denli muhkem olduğunu göstermektedir.