Molla Sadrâ: Kitâbü'l-Arşiyye, Arşî Hikmet, Varlık Mertebeleri ve Haşr Metafiziği Külliyâtı

Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm-i Şîrâzî (Molla Sadrâ, 979-1050/1571-1640), İslâm düşünce tarihinde Meşşâî felsefe (İbn Sînâ), İşrâkîlik (Sühreverdî), tasavvuf irfanı (İbnü'l-Arabî) ve Şiî-Sünnî kelâm geleneklerini tek bir potada eriten 'el-Hikmetü'l-Müte'âliye' (Yüce Hikmet) mektebinin kurucusudur. Molla Sadrâ'nın ömrünün son demlerinde, bütün felsefî doktrinlerini en damıtılmış, duru ve doğrudan Kur'ânî bir üslupla özetlediği şaheseri 'Kitâbü'l-Arşiyye' (veya el-Hikmetü'l-Arşiyye), hakikate aklî nazar ile bâtınî mükâşefenin 'Arşî' bir ufukta birleştiği metindir. Eser iki ana 'meşhed' (şuhûd makamı) üzerine kuruludur: Birinci meşhed Allah'ın Zâtı, sıfatları ve varlığın hakikati; ikinci meşhed ise nefs, ölüm, berzah, haşr-ı cismânî ve me'âd (âhiret) metafiziğidir.

Kitâbü'l-Arşiyye'nin birinci kaidesi, Sadrâ metafiziğinin temeltaşı olan 'Asâletü'l-Vücûd' (Varlığın Asıllığı) ilkesidir. Sühreverdî ve Mîr Dâmâd'ın savunduğu 'Asâletü'l-Mâhiyet' tezini çürüten Sadrâ; hariçte hakiki ve zâtî olarak var olan yegâne gerçekliğin 'vücûd' olduğunu, mâhiyetlerin ise aklın varlığın sınırlarını kavramak için ürettiği zihnî ve itibarî kalıplardan ibaret olduğunu ispatlar. Varlık somut, dinamik ve tektir; mâhiyet ise donuk ve sınırlayıcıdır. Eğer vücûd asıl olmasaydı, hariçte hiçbir şey vücûda gelemez, her şey salt kavramsal bir hiçlikte kalırdı. Sadrâ'ya göre eşyayı var eden, onların mâhiyeti değil, Mutlak Varlık'ın tecellî mertebelerinde aldığı varoluşsal derecedir.

Varlığın tek bir asıl olduğunu ortaya koyan Molla Sadrâ, kâinattaki kesreti (çokluğu) açıklamak için 'Teşkîkü'l-Vücûd' (Varlığın Derecelenmesi) nazariyesini geliştirir. Varlık hem birdir hem de şiddet ve zayıflık, öncelik ve sonralık, kemâl ve noksanlık bakımından sonsuz mertebelere ayrılır. Işığın güneşte en şiddetli, lambada daha zayıf, ayda ise bir yansıma olarak görünmesi gibi; Vücûd-ı Hakiki de en yüksek kemâl derecesinde Vâcibü'l-Vücûd (Allah), ardışık derecelerde melekûtî akıllar, misâlî nefisler ve en zayıf mertebesinde kesif maddî cisimler olarak tecelli eder. Çokluk varlığın zâtında değil, tecellîsinin şiddet ve zayıflık derecelerindedir; dolayısıyla birlik çokluğun zâtı, çokluk ise birliğin zuhûrudur.

Kitâbü'l-Arşiyye'nin en çarpıcı metafizik önermelerinden biri 'Basîtu'l-hakīkati küllü'l-eşyâ ve leyse bi-şey'in minhâ' (Mutlak derecede yalın ve mürekkep olmayan hakikat, bütün şeylerin kemâlâtına sahiptir ama hiçbir sınırlı şey O değildir) kuralıdır. Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı her türlü parçalanma, terkip, cins, fasıl ve sınırdan münezzeh mutlak bir basitliktedir. Bir varlık ne kadar yalın ve sınırsız olursa, o kadar çok kemâli zâtında toplar. Dolayısıyla Allah Teâlâ, kâinattaki bütün varoluşsal kemâlâtı (hayat, ilim, kudret, güzellik) en saf ve ezelî tarzda Zâtında barındırır; fakat yaratılmışların noksanlıklarından ve sınırlarından tamamen münezzehtir.

Geleneksel felsefede 'mümkin', varlığı için bir sebebe muhtaç olan şey olarak tanımlanırken; Molla Sadrâ bu kavramı 'İmkân-ı Fakrî' (Varlık Fakirliği) doktrinine yükseltir. Mümkin varlık, önce var olup sonra Allah'a bağlanan bağımsız bir nesne değildir. Bilakis mümkinin bizatihi kendi özü, Allah'a olan rabıtadan ve irtibattan ibarettir (vücûd-ı râbıt). Mümkin varlık, kendi zâtında tam bir yokluk ve fakirliktir; varlığı ancak Vâcibü'l-Vücûd'un nuruyla aydınlanan bir gölgedir. Kur'ân'daki 'Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaç fakirlersiniz' (Fâtır, 15) âyeti, Sadrâ'ya göre ahlâkî bir tavsiye değil, kâinatın en temel ontolojik kanunudur.

İbn Sînâ ve Meşşâîler hareketin yalnızca arazlarda (kemmiyet, keyfiyet, mekân ve vaz'da) meydana gelebileceğini, cevherin ise sabit kaldığını savunurken; Molla Sadrâ İslâm düşüncesinde devrim yapan 'el-Hareketü'l-Cevheriyye' (Cevherî Hareket) teorisini kurar. Maddî kâinatta cevher sabit değildir; maddenin bizatihi özü, cevheri her an akış, tekâmül ve hareket halindedir. Zaman, bu cevherî akışın zihindeki boyutudur. Kâinat donuk bir mekân değil; maddeden nebatîliğe, nebatîlikten hayvanîliğe, hayvanîlikten insanîliğe ve oradan melekûtî tecerrüde doğru her an hızla yükselen dinamik bir varoluş ırmağıdır.

Molla Sadrâ, nefsin (ruhun) kökeni meselesinde Meşşâîlerin 'bedenden önce yaratılmış ruh' veya materyalistlerin 'bedenin bir salgısı' anlayışını reddederek kendi orijinal ilkesini vazeder: 'en-Nefsü cismâniyyetü'l-hudûs, rûhâniyyetü'l-bekâ' (Nefs, başlangıcı ve doğuşu itibariyle cismanî/maddîdir; ancak cevherî hareketle tekâmül ederek bekāsı ve yetkinliği itibariyle ruhanîleşir). İnsan spermi ve cenin, cevherî hareketle yoğunlaşarak nefs-i nâtıka mertebesine ulaşır; beden nefs için bir kundak ve fidanlıktır. Ruh tekâmül ettikçe maddî bağlarını gevşetir ve ölümle birlikte bedenin kayıtlarından kurtularak bağımsız ruhanî hüviyetini kazanır.

Kitâbü'l-Arşiyye'nin ikinci meşhedinde Sadrâ, ölüm sonrası hayatın sahnesini inşa eder. İbn Sînâ hayal gücünü beyindeki maddî bir araz kabul ederken; Sadrâ, hayal kuvvetinin maddeden tamamen mücerret, bağımsız bir ruhanî cevher olduğunu ispatlar. İnsanın hayal gücü, Allah'ın 'Kün' (Ol) emrinin cüz'î bir mazharıdır. İnsan hayalinde tasavvur ettiği sûretleri yoktan var etme kudretine sahiptir. Kabir âlemi ve berzah, hariçteki maddî elementlerden değil; insanın dünyada kazandığı ahlâk, inanç ve niyetlerin 'Âlem-i Misâl-i Munfasıl ve Muttasıl'da büründüğü somut, nesnel sûretlerden ibarettir.

İbn Sînâ 'en-Necât' ve 'eş-Şifâ'da bedensel dirilişin (haşr-ı cismânî) akılla ispatlanamayacağını, sadece vahiye inanarak kabul edilebileceğini itiraf etmişti. Molla Sadrâ, Kitâbü'l-Arşiyye'de felsefe tarihinin bu en büyük açmazını çözdüğünü ilan eder. Sadrâ'ya göre haşr-ı cismânî, çürüyen maddî atomların fiziksel dünyada tekrar birleşmesi değildir; zira bu muhaldir. Dirilen beden, nefsin bizatihi kendi zâtî kudretiyle Âlem-i Melekût'ta inşa ettiği, dünyadaki bedeninin bütün hissi ve uzuvlarını taşıyan 'berzahî ve misâlî ceset'tir. Bu beden öyle gerçektir ki kişi dünyadaki tenini ve uzuvlarını tastamam hisseder. Cennetin lezzetleri ve cehennemin azabı hem cismânî hem rûhânî olarak bihakkın gerçekleşir.

Kitâbü'l-Arşiyye, Molla Sadrâ'nın dokuz ciltlik devasa külliyatı 'el-Esfârü'l-Erba'a'nın en parlak metafizik hülasasıdır. Eser, Doğu İslâm dünyasında (İran, Hindistan, Irak) asırlar boyunca medreselerin en yüksek felsefe metni olarak okutulmuş; Molla Ali Nûrî, Hacı Molla Hâdî-i Sebzevârî ve Seyyid Celâleddîn Âştiyânî gibi büyük mütefekkirler tarafından şerhedilmiştir. Modern dönemde Henry Corbin gibi felsefe tarihçileri eseri Fransızcaya tercüme ederek Batı felsefe dünyasına tanıtmış; varoluşçuluk (eksistansiyalizm) ve ontoloji tartışmalarında İslâm düşüncesinin en derin zirvelerinden biri olarak kabul edilmiştir.