Molla Sadrâ: el-Esfâru'l-Erba'a ve Hikmet-i Müteâliye Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinin son büyük felsefî ekolü olan 'el-Hikmetü'l-Müteâliye'nin (Aşkın Hikmet / Transandantal Teozofi) kurucusu Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm-i Şîrâzî, bilinen adıyla Molla Sadrâ (ö. 1050/1640), Safevîler devrinde Şiraz'ın asil bir ailesinde dünyaya gelmiştir. Gençliğinde İsfahan'a giderek dönemin iki büyük üstadının halkasına dahil olmuştur: Akli ilimlerde Seyyid Mîr Dâmâd'dan (İşrâkî-Meşşâî felsefe), naklî ve irfânî ilimlerde ise Şeyh Bahâüddîn el-Âmilî'den (Şeyh Bahâî) icazet almıştır. Kısa sürede döneminin bütün ilimlerini ihata eden Sadrâ, zâhir ulemasının taassubu ve tekfir ithamları sebebiyle İsfahan'ı terk etmek zorunda kalmıştır.

Bu sürgün dönemi onun hayatının en verimli 'halvet ve riyâzet' evresini teşkil etmiştir. Kum şehri yakınlarındaki Kehek köyüne çekilen Molla Sadrâ, burada on beş yıl boyunca derin bir manevi inzivaya çekilmiş; oruç, zikir ve tefekkürle nefsini tasfiye etmiştir. Kendisinin de bizzat ifade ettiği gibi, daha önce nazarî delillerle bildiği hakikatler bu halvet döneminde doğrudan kalbî keşifler ve ilahî nurlar halinde basiretine açılmıştır. İnzivadan döndükten sonra Şiraz'daki Han Medresesi'nde ders vermeye başlamış ve yaya olarak çıktığı yedinci hac yolculuğunda Basra'da vefat etmiştir.

Molla Sadrâ'nın inşa ettiği 'Hikmet-i Müteâliye', İslâm düşünce tarihindeki dört büyük akımın deha seviyesindeki bir sentezidir: 1. Meşşâî Felsefe: İbn Sînâ ve Fârâbî'nin temsil ettiği mantıkî, rasyonel ve burhânî delillendirme metodolojisi. 2. İşrâkî Felsefe: Şihâbüddîn es-Sühreverdî'nin nurlar metafiziği, keşif ve doğrudan sezgisel idrak metodu. 3. İrfân ve Vahdet-i Vücûd: Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin keşfî tecrübesi ve varlığın birliği doktrini. 4. Kelâm ve Vahiy: Kur'ân-ı Kerîm ve Ehl-i Beyt rivayetlerinin akidesi ve naklî temelleri.

Molla Sadrâ, aklı sezgiyle, felsefî burhânı tasavvufî keşifle birleştirmiştir. Ona göre 'Burhân ile keşif, akıl ile vahiy asla çatışmaz.' Aklın onaylamadığı bir keşif bâtıl, keşfin aydınlatmadığı bir akıl ise topaldır. İşte bu metodolojik birlik, Hikmet-i Müteâliye'yi kuru bir mantık kıyası olmaktan çıkarıp canlı ve ruhanî bir hayat nizamı haline getirmiştir.

Sadrâ metafiziğinin temel taşı 'Asâletü'l-Vücûd' (Varlığın Asaleti) ilkesidir. Sühreverdî ve Mir Dâmâd gibi filozoflar 'Asâletü'l-Mahiyye'yi (Mahiyetin Asaleti) savunmuş; haricî dünyada hakiki olanın mahiyetler (insanlık, atlık, ağaçlık) olduğunu, varlığın (vücûd) ise zihnin ürettiği soyut bir kavramdan ibaret bulunduğunu iddia etmişlerdi.

Molla Sadrâ, geçirdiği manevi uyanışın ardından bu görüşü kökten reddetmiştir. Ona göre haricî dünyada bizzat ve bizâtihi var olan yegâne gerçeklik 'Vücûd'dur (Varlık). Mahiyetler ise varlığın sınırlarından ve kalıplarından zihnin soyutladığı itibarî gölgelerdir. Işık hakikattir; renkler ve gölgeler ise ışığın maddelere çarpmasıyla oluşan sınırlandırmalardır. Hakiki fail, hakiki tecelli ve hakiki mevcud Vücûd'dur. Cenâb-ı Hak ise 'Sırf Vücûd' (Vücûd-ı Mahz) olup hiçbir mahiyetle kayıtlanamaz; zira mahiyet bir noksanlık ve sınırdır, Hak Teâlâ ise mutlak ve sonsuzdur.

Varlığın asil olduğu kabul edildikten sonra şu soru doğar: Kâinattaki bu farklılıklar nereden kaynaklanmaktadır? Molla Sadrâ bu suale 'Teşkîk-i Vücûd' (Varlığın Derecelenmesi / Hiyerarşisi) teorisiyle cevap verir. Varlık birdir (Vahdet-i Vücûd); ancak bu tek varlık şiddet ve zayıflık, kemâl ve noksanlık bakımından farklı mertebelerde tecellî eder.

Tıpkı Güneş'in ışığı gibi: Güneş merkezindeki ışık da ışıktır, mumun cılız alevi de ışıktır. İkisi de mahiyette ışıktır; fakat şiddet ve nurâniyet bakımından aralarında sonsuz dereceler vardır. En üst mertebede Vacibü'l-Vücûd (Allah Teâlâ) mutlak nûrdur; sırasıyla melekût nurları, ruhanî nefisler, misâl âlemi, maddî felekler, madenler, bitkiler ve en altta madde-i ûlâ yer alır. Bu derecelenme varlığın parçalanması değil, tek bir nûrun farklı kesafet ve letafet perdelerinde tezahür etmesidir.

Molla Sadrâ'nın felsefe tarihine hediye ettiği en inkılapçı doktrin 'el-Harekâtü'l-Cevheriyye'dir (Cevherî Hareket). Aristo ve İbn Sînâ mektebi, hareketin sadece dört arazda (nicelik, nitelik, mekân, durum) meydana gelebileceğini, cevherin ise sabit kalacağını savunmuştu. Bir elma yeşilden kırmızıya döner (nitelik hareketi), büyür (nicelik hareketi); fakat 'elma olma cevheri' sabittir diyorlardı.

Molla Sadrâ bu görüşü kökten yıkarak hareketin doğrudan 'Cevher'de olduğunu ispat etmiştir: 'Arazlar cevherin gölgeleridir; cevher hareket etmeksizin gölgenin hareket etmesi imkânsızdır.' Maddî kâinat statik bir yığın değil, her an zâtında akmakta, yenilenmekte ve tekâmül etmektedir. Kur'ân'daki 'Sen dağları görürsün de onları sabit sanırsın; halbuki onlar bulutların geçişi gibi geçerler' (Neml, 88) âyeti bu sırra işaret eder. Her zerre maddeden nefse, nefsten rûha doğru kesintisiz bir ontolojik yükseliş içindedir.

Cevherî hareket teorisinin en harikulade tatbiki insan nefsinin (rûhun) hakikatinde ortaya çıkar. Klasik felsefeciler ruhun beden yaratılmadan önce var olduğunu veya bedenle birlikte semavî bir âlemden indiğini savunmuşlardı. Molla Sadrâ ise şu meşhur kanunu vazetmiştir: 'en-Nefsü cismâniyyetü'l-hudûs, rûhâniyyetü'l-bekâ' (Nefs/Ruh bedensel olarak başlar, ruhanî olarak ebedîleşir).

İnsan başlangıçta sperma ve nutfe halindedir (maddî cevher). Cevherî hareketle bu madde bitkisel nefse, ardından hayvanî nefse (duyular ve hareket), ardından nâtık nefse (akıl ve irfan) evrilir. Yani beden rûhun bir zindanı veya dışarıdan binilen bir atı değil; rûhun bizzat kendi içinden filizlendiği fidanıdır. Ruh madde denizinden doğar, fakat cevherî tekâmülle maddeyi aşarak melekût âlemine yükselir ve ölümle birlikte maddî bedeni bir elbise gibi geride bırakarak ebedî ve ruhanî bir varlık olarak bekâ bulur.

Molla Sadrâ'nın dokuz ciltlik dev külliyâtı 'el-Hikmetü'l-Müteâliye fi'l-Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a', sâlikin ve ârifin katettiği dört büyük manevi yolculuğa göre tanzim edilmiştir:

1. Birinci Sefer (Minel-Halk ile'l-Hakk): Halktan Hakk'a sefer. Sâlik maddî kesret perdelerini, nefsânî bağları ve arazları aşarak Mutlak Varlık mertebesine yükselir; varlığın asaletini idrak eder. 2. İkinci Sefer (Bi'l-Hakk fi'l-Hakk): Hak ile Hak'ta sefer. Bu makamda sâlik ilahî isim ve sıfatlar deryasına dalar; Zâtî kemâlâtı, esmâî tecellîleri ve kudsî mertebeleri müşahede eder. 3. Üçüncü Sefer (Minel-Hakk ile'l-Halk bi'l-Hakk): Hak'tan halka Hak ile sefer. Zâtî vuslattan sonra mahlûkat âlemine geri dönüştür; lakin bu dönüş cehaletle değil, her mahlûkta Hakk'ın sıfatlarını görerek melekûtî bir nazarladır. 4. Dördüncü Sefer (Fi'l-Halk bi'l-Hakk): Halk içinde Hak ile sefer. İnsân-ı Kâmil'in halkın hidayeti, terbiyesi ve irşadı için cemiyet içinde peygamberî bir ahlâkla hizmet etmesidir.

Esfâr'ın en derin ve orijinal bahislerinden biri 'Ma'âd' (Âhiret ve Kıyamet) bahsidir. Molla Sadrâ, cismanî dirilişi inkâr eden Meşşâî filozofların düştüğü çıkmazı çözmüş ve Kur'ân'ın haber verdiği cismanî haşri aklen ve keşfen ispat etmiştir. Ona göre insan nefsi, bu dünyada tasavvur ve tahayyül melekesiyle zihninde sûretler icat eder.

Âhiret âleminde ise nefs öyle bir kudret kazanır ki, dünyadaki gibi zayıf zihnî sûretler değil; bizzat dokunulabilen, tadılabilen ve hissedilebilen haricî ve berzahî bedenler yaratır. Cennetin nehirleri, sarayları ve nimetleri; insanın dünyada kazandığı salih amellerin, irfanın ve ihlasın nefs tarafından somut cisimler halinde tezahür ettirilmesidir. Cehennemin ateşi ve azabı da aynı şekilde nefsânî karanlıkların, zulümlerin ve günahların yakıcı birer sûrete bürünmesidir. Haşr haktır ve insan kendi amellerinin inşa ettiği bedende diriltilecektir.

Molla Sadrâ'nın vefatından sonra Hikmet-i Müteâliye, İslâm felsefe merkezlerinde (Kum, Necef, İsfahan, Tahran) en hâkim düşünce ekolü haline gelmiştir. Bu mektebin en büyük şârihi, ondokuzuncu yüzyılda yaşayan Molla Hâdî-i Sabzevârî'dir (ö. 1289/1873). Sabzevârî'nin 'Şerhu'l-Manzûme' adlı eseri, Sadrâ felsefesini manzum ve mensur olarak özetleyen muhteşem bir ders kitabı olmuştur.

Yirminci yüzyılda ise Allâme Seyyid Muhammed Hüseyin Tabâtabâî 'Bidâyetü'l-Hikme' ve 'Nihâyetü'l-Hikme' eserleriyle, Seyyid Celâleddîn Âştiyânî ve Seyyid Hüseyin Nasr ise modern felsefe dünyasına yaptıkları tercüme ve şerhlerle Sadra mektebini çağdaş metafiziğin zirvesine taşımışlardır. Henry Corbin ve Toshihiko Izutsu gibi Batılı felsefeciler de Molla Sadrâ'yı insanlık düşünce tarihinin en derin varoluşçu metafizikçisi olarak tavsif etmişlerdir.

Bugün Batı felsefesinde Heidegger'in 'Varlık ve Zaman'da tartışmaya açtığı 'Varlığın Unutuluşu' (Seinsvergessenheit) problemi, Molla Sadrâ tarafından üç asır önce 'Asâletü'l-Vücûd' teorisiyle en mükemmel şekilde çözülmüştür. Modern kuantum fiziğinin maddenin statik bir kütle değil, sürekli dalgalanan dinamik bir enerji alanı olduğunu keşfetmesi; Sadrâ'nın 'Harekât-ı Cevheriyye' doktrininin fiziksel âlemdeki teyididir.

Molla Sadrâ, insanın evrendeki yerini ne ruhsuz bir makineye indirger ne de dünyadan kopuk soyut bir hayal sayar. İnsan, maddenin kalbinden melekûtun zirvesine uzanan ebedî bir tekâmül yolcusudur. Hikmet-i Müteâliye; aklı kalpten, bilimi ahlâktan, felsefeyi vahiydan ayırmayan bütüncül bir kozmik tasavvur sunarak modern insanın parçalanmış zihnine ebedî bir vahdet ve huzur reçetesi takdim eder.