Molla Sadrâ ve el-Hikmetü'l-Müte'âliye: Vücûdun Asaleti ve Dört Ruhanî Sefer (Esfâr-ı Erba'a)

İslâm felsefesi tarihinin en radikal ve cem' edici metafizikçisi Sadrüddîn-i Şîrâzî, bilinen adıyla Molla Sadrâ (v. 1050/1640), geliştirdiği el-Hikmetü'l-Müte'âliye (Aşkın Hikmet) mektebiyle Meşşâî rasyonalizmini (İbn Sînâ), İşrâkî nur mistisizmini (Sühreverdî) ve Vahdet-i Vücûd irfanını (İbnü'l-Arabî) tek bir kusursuz metafizik sentezde eritmiştir.

Gençliğinde İsfahan medreselerinde Mîr Dâmâd ve Şeyh Bahâî gibi üstatlardan ders alan Sadrâ, zahirî cedellerden bunalarak Kum yakınlarındaki Kehek köyünde on beş yıl boyunca halvete çekilmiş; aklî delilleri riyazet, oruç ve keşfiyat ateşiyle yoğurarak başyapıtı el-Esfâru'l-Erba'a'yı telif etmiştir.

Sühreverdî ve İşrâkîler varlığın zihinsel bir itibar, asıl gerçekliğin ise 'mahiyetler' (özler) olduğunu iddia etmişlerdi. Molla Sadrâ, Kehek halvetinde mazhar olduğu nurani keşfle bu teoriyi yıktı ve metafiziğin temeline Asâletü'l-Vücûd (Varlığın Asaleti) ilkesini yerleştirdi:

Dış dünyada gerçek olan, hareket eden, tecelli eden yegâne hakikat Vücûd'dur. Mahiyetler ise zihnin varlığın sınırlarını ve tecellilerini tespit etmek için çizdiği gölgelerden ibarettir. Işık asıldır, gölge ise ışığın kesintiye uğradığı sınırdır.

Bu hakikatten Teşkîk-i Vücûd (Varlığın Derecelenmesi) doğar: Varlık tek bir nurdur; fakat güneşte en parlak, kandilde daha zayıf, taşta en kesif olarak tecelli eder. Bütün kâinat, tek bir Vücûd nurunun şiddet ve zafiyet dereceleridir.

Aristo ve İbn Sînâ'ya göre hareket yalnızca arazlarda (nicelik, nitelik, mekan) mümkündü; cismin özü/cevheri sabit kalırdı. Molla Sadrâ, Kur'an'daki "Dağları görürsün de onları donmuş sanırsın; oysa onlar bulutların akışı gibi geçip gitmektedir" (Neml, 88) ve "Onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler" (Kâf, 15) âyetlerine dayanarak Cevherî Hareket doktrinini tesis etti:

Kâinat statik bir mekanizma değil; cevherinde, özünde her an akan, tazelenen ve tekâmül eden dinamik bir tecellîler nehridir. Madde kendi cevherinde sürekli yoğunlaşarak bitkisel ruha, oradan hayvani ruha, hayvandan insanî şuura ve nihayet sırf tecerrüde (melekûtî nura) doğru dikey bir tekâmül yaşar.

Molla Sadrâ'nın insan psikolojisine ve ruh felsefesine getirdiği en büyük inkılâp, nefsin yaratılışını açıklayan şu meşhur kaziyesidir: "en-Nefsü cismâniyyetü'l-hudûs, rûhâniyyetü'l-bekâ".

Ruh bedene gökten hazır indirilmiş bir kuş değildir. Ruh, ana rahminde döllenen nutfe gibi en kaba cisimden başlar; cevherî hareket sayesinde madde basamaklarını aşarak idrak, hayal ve akıl mertebelerine yükselir ve sonunda bedenden müstağni ruhanî bir zât haline gelir. Beden, ruhun inşa edildiği ilâhî bir tezgâhtır.

Sadrâ'nın dokuz ciltlik külliyatı, sâlikin ve hakikat ârifinin kat ettiği dört merhaleli kozmik sefer üzerine tanzim edilmiştir:

1. es-Sefer mine'l-halk ile'l-Hakk (Halktan Hakk'a Sefer): Sâlikin kesret âleminden, dünyevî kayıtlardan ve nefsânî hicaplardan sıyrılarak Vücûd-ı Mutlak'a doğru yükselişi; fenâ makamı.
2. es-Sefer fi'l-Hakk bi'l-Hakk (Hakk'ta Hakk ile Sefer): Zât, sıfat ve esmâ-i ilâhiyyenin sonsuz deryasında müşahede ve tecellîler içinde seyr; esmâî tecellilerin hakikatine vukûfiyet.
3. es-Sefer mine'l-Hakk ile'l-halk bi'l-Hakk (Hakk'tan Halka Hakk ile Sefer): Fenâdan bekâya geçiş. İlâhî huzurdan halk âlemine dönerken Hakk'ın gözüyle bakabilme; peygamberlik ve velâyet makamı.
4. es-Sefer fi'l-halk bi'l-Hakk (Halk İçinde Hakk ile Sefer): İnsanları ıslah, irşat ve kâinatın zerrelerindeki ilâhî hikmeti halka talim etme mertebesi.

Molla Sadrâ, İslâm düşünce tarihinde aklı keşfle, felsefeyi vahiy ve irfanla barıştıran en yüce mimardır. Onun vücûd ontolojisi ve cevherî hareket nazariyesi, modern kuantum fiziğinin ve dinamik evren modellerinin yüzlerce yıl evvel İrfan ve Kur'an diliyle yapılmış muazzam bir keşfidir.

Tasavvuf irfanının zirvesini teşkil eden Molla Sadrâ ve el-Hikmetü'l-Müte'âliye: Vücûdun Asaleti ve Dört Ruhanî Sefer (Esfâr-ı Erba'a) öğretisinde gaye; nazarî malumat biriktirmek değil, kalbi masivadan (Allah'tan gayrı her şeyden) temizleyerek ilahi tecelligâh kılmaktır. İnsanın iç dünyası yedi nefis dairesinden ve yedi letaif merkezinden müteşekkildir. Her makam, sâlikin içsel bir hicretle kesafetten letafete, benlikten fenâya yükselmesini hedefler.

Nefs-i Emmâre'nin karanlığından kurtulan talip; Levvâme'de pişmanlığı, Mülhime'de ilhamı, Mutmainne'de ebedi huzuru, Râziye ve Mardiyye'de mutlak rızayı bulur. Nihayet Kâmile makamında kul, kâinata rahmet ve hikmet gözüyle bakan bir İnsan-ı Kâmil aynası haline gelir.

Aşağıdaki matris, tasavvuf yolundaki makamlar ile sâlikin kalbinde zuhur eden haller arasındaki irtibatı özetlemektedir:

Bu eserin bize mirası, tasavvufu dağ başlarında münzevi yaşamak değil; çarşıda, evde, işte 'el kârda, gönül Yâr'da' sırrıyla yaşamaktır:

• Huzur Murakabesi: Günde en az 15 dakika tenhada oturup nefesi dinleyerek 'Allah beni görüyor, beni biliyor, bana benden yakın' şuurunu kalbe nakşetmek.
• Hizmet ve Tevazu: Kendini bütün yaratılmışlardan aşağı bilip mahlûkata karşılıksız hizmet ve merhamet etmek.
• Sükût ve İhlas: Lüzumsuz kelamı terk edip dili zikirle, fikri ibretle, ameli ihlasla süslemek.

Molla Sadrâ ve el-Hikmetü'l-Müte'âliye: Vücûdun Asaleti ve Dört Ruhanî Sefer (Esfâr-ı Erba'a), arayan her samimi gönle rehberlik eden solmayan bir irfan meşalesidir.