Mollâ Sadrâ: el-Hikmetü'l-Müteâliye, Asâletü'l-Vücûd ve Hareket-i Cevheriyye Külliyâtı

Sadrüddîn Muhammed b. İbrâhîm-i Şîrâzî (ö. 1050/1640), İslâm düşünce tarihinde Meşşâî rasyonalizmi, Sühreverdî'nin İşrâkî nûr felsefesini, İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd irfânını ve Şiî-Sünnî kelâm geleneklerini tek bir sentezde birleştiren dâhi filozoftur. Şîrâz'da asil bir ailede doğmuş, İsfahan'da Mîr Dâmâd ve Şeyh Bahâî gibi üstatlardan aklî ve naklî ilimleri tahsil etmiştir. Zahirî ulemanın baskıları karşısında Kum yakınlarındaki Kehek köyünde on beş yıl süren uzlet ve riyâzet hayatına çekilmiş; burada aklî deliller ile kalbî mükâşefeyi birleştirerek 'el-Hikmetü'l-Müteâliye' (Aşkın Hikmet) ekolünü kurmuştur.

Mollâ Sadrâ felsefesinin birinci devrimci ilkesi Asâletü'l-Vücûd'dur. Sühreverdî ve Mîr Dâmâd gibi filozofların savunduğu 'Asâletü'l-Mahiye' (mahiyetlerin asıllığı) tezini reddeden Sadrâ; dış dünyada hakikaten var olan tek şeyin 'Vücûd' (varlık) olduğunu, mahiyetlerin (insanlık, atlık, ağaçlık gibi kavramların) ise zihnin varlığı idrak ederken çizdiği sınırlardan ibaret olduğunu ispat etmiştir. Varlık tek bir ışıktır; mahiyetler ise o ışığın önüne konan renkli filtreler gibidir. Varlık asıldır, zâtîdir, basittir ve kâinatın yegâne cevheridir.

Asâletü'l-vücûd kabul edildiğinde ortaya çıkan soru, çokluğun (kesret) nasıl izah edileceğidir. Mollâ Sadrâ burada 'Teşkîk' (derecelenme) kuramını vazeder. Varlık hem birdir (vahdet) hem de şiddet ve zayıflık, öncelik ve sonralık, kemâl ve noksanlık bakımından sayısız mertebeye ayrılır. Güneş ışığı ile bir mum alevi mahiyeten aynı 'ışık' cinsindendir fakat şiddetleri farklıdır. Benzer şekilde Vâcibü'l-Vücûd olan Cenâb-ı Hak en yüksek şiddetteki Varlık iken, cemâdât ve heyûlâ varlığın en zayıf gölgesidir. Çokluk, tek bir varlığın tecellî şiddetlerindeki mertebe farkıdır.

Aristo ve İbn Sînâ Meşşâî ekolü, hareketin yalnızca dört arazda (nicelik, nitelik, konum, mekân) cereyan edebileceğini, cevherin ise sabit kalması gerektiğini savunuyordu. Mollâ Sadrâ bu kadim dogmayı yıkarak 'Hareket-i Cevheriyye' (özsel hareket) nazariyesini geliştirdi. Ona göre arazların değişmesi, onların taşıyıcısı olan cevherin her an değiştiğinin delilidir. Madde, kendi özü ve tözü itibariyle akışkandır, dinamiktir ve durmaksızın bir formdan daha üstün bir varlık mertebesine doğru evrilmektedir. Kâinat her ân yenilenen (teceddüd-i emsâl) canlı bir süreçtir.

Sadrâ'nın şaheseri olan 'el-Hikmetü'l-Müteâliye fi'l-Esfâri'l-Erba'ati'l-Akliyye' (Akli Dört Yolculukta Aşkın Hikmet), hem ontolojik bir ansiklopedi hem de manevi bir seyr-i sülûk haritasıdır. Birinci Sefer: Yaratılmışlardan Hakk'a yolculuk (el-sefer mine'l-halk ile'l-Hakk - kesretten vahdete). İkinci Sefer: Hak ile Hak'ta Hak'la yolculuk (el-sefer fi'l-Hakk bi'l-Hakk - ilâhî isim ve sıfatların şuhûdu). Üçüncü Sefer: Hak'tan yaratılmışlara Hak ile dönüş (el-sefer mine'l-Hakk ile'l-halk bi'l-Hakk - vahdetten kesrete ilâhî nazarla iniş). Dördüncü Sefer: Yaratılmışlar arasında Hak ile yolculuk (el-sefer fi'l-halk bi'l-Hakk - insanları kemâle irşad etme makamı).

Mollâ Sadrâ nefs-beden ilişkisinde tarihin en özgün sentezini üretmiştir. İbn Sînâ'nın savunduğu 'ruhun bedenden önce müstakil bir cevher olarak yaratıldığı' tezini de, materyalist indirgemeciliği de reddeder. Sadrâ'ya göre insan nefsi 'Cismâniyyetü'l-hudûs'tur; yani ilk varoluşunda sperma, cenin ve biyolojik beden aşamalarından hareket-i cevheriyye ile yükselerek doğar. Beden kemâle erdikçe nefs manevi bir kıvama kavuşur ve nihayet bedenden bağımsızlaşarak 'Rûhâniyyetü'l-bekâ' olur; yani ebedî ruhanî bir cevher olarak bâkî kalır. Madde ruha gebe bir tohumdur.

Bilgi teorisinde Sadrâ, Aristo'nun izinden giden İbn Sînâ'nın karşı çıktığı 'İttihâdü'l-âkıl ve'l-ma'kûl' ilkesini ispatlamıştır. Dış dünyadaki bir nesneyi bildiğimizde, zihnimizde sadece pasif bir yansıma oluşmaz; bilen özne (akıl), bilinen nesnenin soyutlanmış sûretiyle (ma'kûl) ontolojik olarak birleşir. İnsan neyi bilirse onun varlık derecesine yükselir. İlâhî hakikatleri bilen bir nefs, o hakikatlerin nuruyla nurlanır ve melekût âlemiyle birleşir. Bilgi bir eylem değil, varoluşsal bir tekâmüldür.

Mollâ Sadrâ, İslâm filozoflarının izahında en çok zorlandığı 'Me'âd-ı Cismânî' (bedensel diriliş) meselesini Berzah ve Âlem-i Misâl felsefesiyle çözmüştür. İbn Sînâ bedensel haşrin felsefî olarak ispatlanamayacağını, sadece vahye imanla kabul edilebileceğini söylemişti. Sadrâ ise nefsin hayal kuvvetinin ölümden sonra tecerrüd ederek kendi cismini bâtınî olarak inşa etme kudretine sahip olduğunu gösterir. Âhiretteki beden, bu dünyadaki yoğun ve çürüyen et-kemik değil; nefsin amellerine göre şekillenen nûrânî yahut zulmânî bir berzahî cisimdir.

Mollâ Sadrâ sadece teorik bir metafizikçi değil, aynı zamanda Kur'an ve Hadis şârihidir. Şîrâz'a döndükten sonra telif ettiği 'Şerhu Usûli'l-Kâfî' ve 'Mefâtîhu'l-Gayb' eserlerinde âyet ve hadisleri Aşkın Hikmet'in ilkeleriyle tefsir etmiştir. Aklı vahyin tercümanı, vahyi ise aklın kemâli olarak görmüş; bâtınî hikmet ile zâhirî şeriat arasında en ufak bir tenakuz bulunmadığını felsefî olarak temellendirmiştir.

Mollâ Sadrâ'nın kurduğu Hikmet-i Müteâliye, 17. yüzyıldan itibaren İsfahan, Kum, Necef ve Tahran havzalarında hâkim felsefî paradigma haline gelmiştir. Molla Ali Nûrî, Hacı Molla Hâdî-i Sebzevârî ve çağımızda Allâme Tabâtabâî ile Seyyid Hüseyin Nasr gibi âlimler bu ekolü şerh ve neşretmiştir. Sadrâ, modern kuantum fiziğindeki maddenin dalga-parçacık dinamizmi ve evrenin dinamik oluşum modelleriyle şaşırtıcı paralellikler arz eden evrensel bir hikmet dâhisidir.