Molla Sadrâ ve el-Hikmetü'l-Müteâliye: Asâletü'l-Vücûd, Harekât-ı Cevheriyye ve Dört Manevî Sefer Külliyâtı

Sadreddîn Muhammed b. İbrâhim b. Yahyâ el-Kavâmî eş-Şîrâzî, İslâm felsefe dünyasındaki unvanıyla Sadrü’l-Müteellihîn (İlâhî Hikmet Üstatlarının Başı) veya Molla Sadrâ (979-1050 / 1571-1640), İslâm düşünce tarihinin son büyük sistem kurucu filozofudur. Şîraz’ın köklü ve asil bir ailesinde doğan Sadrâ, genç yaşta devrin kültür başkenti İsfahan’a gitmiştir.

İsfahan’da dönemin iki büyük kutbundan ders almıştır: Birincisi aklî ilimlerde felsefe ve riyâziye üstâdı Mîr Dâmâd (Muhammed Bâkır Esterâbâdî), ikincisi ise naklî ilimler, hadis, fıkıh ve tasavvuf allâmesi Şeyh Bahâüddîn el-Âmilî’dir. Bu iki muazzam kaynaktan beslenen Sadrâ, kısa sürede devrinin en parlak mütefekkiri olmuştur.

«Felsefe kuru bir kavram cambazlığı değil; nefsi arındırıp aklı ilâhî nûrla aydınlatarak insanın kâmil bir varlık aynasına dönüşmesidir.» — Molla Sadrâ

Zâhir ulemasının baskıları ve taassubu sebebiyle İsfahan’ı terk ederek Kum yakınlarındaki Kahak köyünde on beş yıl boyunca çile ve uzlet hayatı yaşamıştır. Bu uzlet safhasında riyâzet, ibadet ve tefekkürle zihnini arındırmış; felsefe tarihini sarsacak olan 'Hikmet-i Müteâliye' ekolünün ilham ve keşiflerine kavuşmuştur.

Molla Sadrâ’nın felsefî sistemine verdiği isim el-Hikmetü’l-Müteâliye’dir (Aşkın/Yüce Hikmet). Bu sistem, İslâm medeniyet havzasında asırlarca birbiriyle çatışmış görünen dört büyük düşünce geleneğini tek bir muazzam sentezde birleştirir:

• İbn Sînâ Meşşâîliği: Mantıkî istidlâl, kavramsal dakiklik ve aklî burhân metodu.
• Sühreverdî İşrâkîliği: Nur metafiziği, kalbî müşahede, keşif ve nefis tezkiyesi.
• Muhyiddîn İbnü’l-Arabî İrfânı: Vahdet-i vücûd, esmâ ve sıfât tecellîleri ve kâmil insan doktrini.
• Kur’ân ve Hadis Vahyi: İslâm’ın nassî hakikatleri, meâd (ahiret) ve nübüvvet ontolojisi.

Sadrâ’ya göre sırf akıl yürütme kalpsiz kalırsa topaldır; sırf keşif ve zevk akıl terazisine vurulmazsa dalâlete açıktır; her ikisi de ilâhî vahiy kandilinden beslenmezse karanlıkta kalır. Hikmet-i Müteâliye, bu üç kandili tek bir fenerde birleştiren aşkın bir ilimdir.

Molla Sadrâ felsefesinin en temel ontolojik devrimi Asâletü’l-Vücûd (Varlığın Asaleti) ilkesidir. Sadrâ’dan önce Şeyh-i İşrâk Sühreverdî ve Mîr Dâmâd 'Asâletü’l-Mâhiyet' (Mahiyetin Asaleti) fikrini savunmuş; varlığın zihinde üretilen soyut bir kavram olduğunu, dış dünyada asıl tahakkuk edenin atlık, insanlık, taşlık gibi mahiyetler olduğunu ileri sürmüşlerdi.

Molla Sadrâ, Kahak uzletinde yaşadığı derin keşif neticesinde bu görüşün zıddına ulaşmıştır: Haricî dünyada bizzat ve asaleten var olan tek hakikat 'Varlık'tır (Vücûd). Mahiyetler ise zihnin varlığın sınırlarını ve tayayyünlerini kavramak için ürettiği itibârî gölgelerden ve sınırlardan ibarettir.

«Haricî gerçekliği dolduran şey mahiyetler değil, bizzat varlığın kendisidir; mahiyet varlığın elbisesidir, asıl olan ise o elbiseyi giyen zâtî nurdur.» — Molla Sadrâ

Işık nasıl ki renklere bürünür fakat asıl aydınlatan ışığın kendisi ise; âlemdeki bütün nesneler de Vücûd nûrunun farklı yoğunluklardaki tezahürleridir. Bu keşif, felsefeyi mahiyetler tahlilinden saf varlık metafiziğine taşımıştır.

Varlığın asıl olduğunu kabul ettikten sonra Sadrâ, kâinattaki çeşitliliği Teşkîk-i Vücûd (Varlığın Derecelenmesi/Analogisi) nazariyesiyle açıklar. Varlık tek bir basit hakikattir; fakat bu hakikat tıpkı güneş ışığının kaynağından çıkıp zayıflayarak gölgelere karışması gibi şiddet ve zaaf, tekaddüm ve teahhur mertebelerine sahiptir.

En üst mertebede Vâcibü’l-Vücûd olan Hak Teâlâ bulunur; O'nun varlığı mutlak şiddette, saf, hiçbir mahiyet ve kayıtla sınırlanmamış Zât-ı Bârî'dir. Aşağı doğru indikçe akıllar, nefisler, berzah/misâl suretleri ve en nihayetinde en zayıf mertebe olan heyûlâ ve cismanî madde gelir.

• Vahdet fî Ayni'l-Kesre: Varlığın hakikati tek olduğu halde sonsuz mertebelerde tecelli etmesi.
• Kesret fî Ayni'l-Vahde: Görünen bütün kesretin nihayetinde tek bir Vücûd'un derecelerinden ibaret olması.
• Kemal Mertebeleri: Varlık mertebelerinin kâmil olandan nâkıs olana doğru hiyerarşik silsilesi.

Bu doktrin, hem panteizmin (varlığı maddeye indirgeme) hem de deizmin (Tanrı'yı âlemden koparma) tuzaklarını yıkarak mükemmel bir vahdet-kesret dengesi tesis eder.

Aristo ve İbn Sînâ Meşşâî geleneğinde hareket sadece dört arazda (nicelik, nitelik, yer ve durum) câri idi; cevherin kendisi ise hareket etmeyen sabit bir zemin kabul edilirdi. Molla Sadrâ bu kadim kabulü yerle bir ederek felsefe tarihinin en büyük devrimlerinden birini gerçekleştirdi: el-Harekâtü’l-Cevheriyye (Cevherî Hareket).

Sadrâ’ya göre arazlar cevherin zâtî tecellileridir; araz hareket ediyorsa, ona zemin teşkil eden cevherin kendisi de zâtı itibariyle akış ve hareket halindedir. Bütün maddî kâinat, atomlarından gök kürelerine kadar her an kendi zâtî cevherinde kesintisiz bir tekâmül ve seyr içindedir.

«Kâinat donmuş bir heykel değil, her an kemale doğru kaynayan ve süblimleşen bir nehir gibidir; madde, kendi bağrında ruhu doğurmak üzere kesintisiz bir hareket içindedir.»

Bu hareket gelişigüzel bir savrulma değil; aşağıdan yukarıya, kesif olandan lâtif olana, maddeden ruha doğru tek yönlü bir ilâhî tekâmül akışıdır. Modern kuantum fiziğinin ve dinamik evren modellerinin felsefî temelleri Sadrâ'nın bu cevherî hareketinde yatmaktadır.

İbn Sînâ’nın şüpheyle yaklaştığı 'Âkıl ve Ma'kûlün İttihadı' (Bilen özne ile bilinen nesnenin birleşmesi) meselesi, Molla Sadrâ felsefesinde kesin bir bürhanla ispatlanmıştır. Sadrâ’ya göre idrak, zihnin dışarıdaki bir nesnenin pasif bir resmini çekmesi (kuru tasvir) değildir.

Bir şeyi idrak etmek, o şeyin varlık nûru ile aklın cevherinin tecellî anında birleşmesidir. İnsan bir hakikati kavradığında, aklı o hakikatin varlık mertebesine yükselir ve onunla ontolojik olarak birleşir. Bilgi bir vasıf değil, bizzat nefsin varlıksal tekâmülüdür.

1. Maddeden Tecerrüd: İdrak edilen mananın maddî kayıtlardan soyutlanması.
2. Huzûrî İlim: Zihindeki kavramlar vasıtasıyla değil, doğrudan varlığın kalpte hazır bulunmasıyla bilmek.
3. Varlığın Büyümesi: İnsanın bildiği hakikatler nispetinde varlık dairesini genişletmesi.

Böylece insan, kâinatı bildikçe kâinatın manevî merkezine dönüşür ve mikrokozmostan makrokozmosa doğru varlıksal bir sıçrama yaşar.

Ruhun bedenle münasebeti konusunda Molla Sadrâ, Eflâtun'un 'Ruh ezelde vardı, bedene hapsedildi' anlayışını da, kaba maddecilerin 'Ruh bedenin bir fonksiyonudur' görüşünü de reddeder. Onun ortaya koyduğu muazzam tez şudur: Cismâniyyetü'l-Hudûs, Rûhâniyyetü'l-Bekâ (Ruh bedenle birlikte cismen başlar, tekâmül ederek ruhanîleşir ve bekâya erer).

Sadrâ’ya göre cenin ana rahminde ilk oluştuğunda saf cismanî ve nebâtî bir mertebededir. Cevherî hareket sayesinde madde saflaşır, lâtifleşir ve öyle bir noktaya ulaşır ki maddî kabuktan ruhanî bir meyve gibi 'insanî nefs' doğar. Tıpkı odunun yanarak sonunda saf ışığa ve ateşe dönüşmesi gibi, cismanî beden de kendi tekâmülü içinde ruhu neşreder.

«Nefis, başlangıcı itibariyle cismânî, bekâsı ve nihayeti itibariyle rûhânîdir; bedenden doğar lakin bedenin ölümünden sonra kendi melekûtî kanatlarıyla ebediyete uçar.»

Bu doktrin, ruh ile beden arasındaki düalizmi ortadan kaldırarak bedeni ruhun fidanlığı, ruhu ise bedenin olgunlaşmış meyvesi kılmıştır.

İslâm düşüncesinde filozofların en çok bocaladığı mesele 'cismanî haşr' (öldükten sonra bedenin dirilişi) meselesidir. İbn Sînâ eş-Şifâ’da aklın sadece ruhanî dirilişi ispatlayabileceğini, cismanî dirilişin ise ancak peygamberin haber vermesiyle (naklen) kabul edilebileceğini itiraf etmiştir.

Molla Sadrâ, Hikmet-i Müteâliye prensipleriyle cismanî haşri aklî ve felsefî olarak ispatlayan tek İslâm filozofudur. Sadrâ’ya göre insanın hayal kuvveti (kuvve-i hayâliyye), bedene muhtaç olmayan müstakil ruhanî bir cevherdir. Berzah ve âhiret âleminde nefis, dünyada kazandığı amellerin ahlâkî mahiyetine uygun olarak kendi misalî bedenini bizzat inşa eder.

• Misalî Beden: Maddî ağırlığı, çürümesi ve hastalığı olmayan; saf ışıktan müteşekkil berzahî ceset.
• Amellerin Tecessümü: İyiliklerin cennet bahçelerine, kötülüklerin ve zulümlerin ise cehennem ateşine ve azap suretlerine dönüşmesi.
• Hakk'ın Adaleti: İnsanın ahirette kendi iç dünyasının hakikatiyle yüzleşmesi ve kendi cennet veya cehennemini yaşaması.

Sadrâ böylece Kur'ânî haşr âyetlerinin hem lafzî hakikatini korumuş hem de onu en yüksek metafizik izahla taçlandırmıştır.

Molla Sadrâ’nın dokuz ciltlik başyapıtı olan el-Hikmetü’l-Müteâliye fi’l-Esfâri’l-Akliyyeti’l-Erbaa (Dört Aklî Seferde Yüce Hikmet), seyr-u sülûkun dört büyük merhalesini felsefî bir sistem olarak vazeder:

1. Birinci Sefer (Min el-Halk ile’l-Hak): Yaratılmışlardan Hakk’a yolculuk; masivâ perdelerini yırtarak kesretten vahdete yükselmek ve Vâcibü’l-Vücûd’un zâtını müşâhede etmek.
2. İkinci Sefer (Bi’l-Hak fi’l-Hak): Hak ile Hak’ta yolculuk; ilâhî esmâ, sıfât ve kemâlât deryasına dalarak Zât-ı İlâhî’nin tecellîlerini temaşa etmek.
3. Üçüncü Sefer (Min el-Hak ile’l-Halk bi’l-Hak): Hak’tan yaratılmışlara Hak ile dönüş; cem makamından fark makamına inerek eşyâya Allah’ın gözüyle bakmak ve peygamberlik sırrını kavramak.
4. Dördüncü Sefer (Fi’l-Halk bi’l-Hak): Yaratılmışlar arasında Hak ile seyahat; insanları irşad etmek, cemiyeti ilâhî adaletle tanzim etmek ve meâd hakikatlerini tebliğ etmek.

Bu dört sefer, insanın kozmik seyrini özetleyen ve aklî tefekkür ile tasavvufî miracın mükemmel bir haritasıdır.

Molla Sadrâ, İslâm felsefesinin bittiği iddia edilen bir çağda İslâm düşüncesinin en abidevî metafizik sistemini inşa etmiştir. Onun felsefesi Safevî ve Kaçar dönemleri boyunca İran havzasında Hâdî-i Sebzevârî, Allâme Tabâtabâî ve Seyyid Celâleddîn-i Âştiyânî gibi büyük mütefekkirler eliyle canlı tutulmuş; 20. yüzyılda Henry Corbin ve Toshihiko Izutsu gibi Batılı felsefeciler tarafından Doğu'nun en büyük varlık filozofu olarak dünyaya tanıtılmıştır.

Sadrâ’nın varlık felsefesi; varoluşçuluk (existentialism), süreç felsefesi (process philosophy) ve fenomenoloji gibi modern felsefî akımların asırlar önce İslâm irfânı zemininde çözüme kavuşturulmuş en yetkin halidir.

• Dinamik Kâinat: Maddenin durağan değil, ilâhî aşka doğru akan şuurlu bir seyr içinde olduğu şuuru.
• Hikmet ve Tevhid: Aklın sınırlarını inkâr etmeden onu kalbin nûruyla kanatlandıran dengeli metodoloji.
• Sihravemen Külliyâtı: Molla Sadrâ'nın Asâletü'l-Vücûd ve Dört Sefer doktrini, modern insanın ruhsal parçalanmışlığına karşı mutlak bir vahdet ve şifa reçetesidir.

Sadrâ, yedi defa yaya olarak haccetmiş ve son haccı yolunda Basra’da Hakk’a yürümüş bir aşk ve ilim şehididir; bıraktığı miras ise ebediyen sönmeyecek bir hakikat meşalesidir.