Molla Muhsin Feyz-i Kâşânî: Kelimât-ı Meknûne ve İrfan Külliyâtı

Molla Sadra'nın en seçkin talebesi ve damadı olan Molla Muhsin Feyz-i Kâşânî (ö. 1091/1680), İslâm düşüncesinin en velûd ve mütebahhir âlimlerinden biridir. İsfahan ekolünün akılcı metafiziği ile Horasan irfanının aşk ateşini birleştiren Kâşânî, iki yüzden fazla eser kaleme alarak hem felsefe (el-Hikmetü'l-Müteâliye), hem hadis (el-Vâfî), hem ahlak (el-Mahaccetü'l-Beyzâ), hem de irfan sahasında kurucu bir otorite olmuştur.

Kâşânî'nin tasavvufî şaheseri 'Kelimât-ı Meknûne' (Saklı Kelimeler), İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'i ile Molla Sadra'nın el-Esfârü'l-Erba'a'sı arasında bir köprü vazifesi görür. Eser, sülûk ehlinin kalbine doğan ilâhî ilhamları, varlığın zuhûr mertebelerini ve fenâ-bekā sırlarını lâtif ve berrak bir lisanla beyan eder. Kâşânî'ye göre her kelime, Zât-ı Bârî'nin bir tecellî tebessümüdür.

Kâşânî, üstadı Molla Sadra'nın 'Varlığın Teşkîki' (farklı şiddet ve mertebelerde tek bir nûr oluşu) doktrini ile İbnü'l-Arabî'nin 'Vahdet-i Vücûd' anlayışını mükemmelen kaynaştırır. Varlık tek bir ışıktır; lâkin lâmbanın şeffaflığına göre zayıf veya şiddetli görünür. Güneş ışığı tektir, fakat prizmada yedi renge ayrılır; kesret renklerde, vahdet ışıktadır.

İmam Gazâlî'nin meşhur 'İhyâu Ulûmi'd-Dîn' adlı eserini yeniden ele alan Kâşânî, onu Ehl-i Beyt hadisleri ve irfânî bürhânlarla zenginleştirerek 'el-Mahaccetü'l-Beyzâ fî Tehzîbi'l-İhyâ' adıyla sekiz ciltlik bir ahlak ve seyrüsülûk âbidesine dönüştürmüştür. Zayıf rivayetleri ayıklamış, ahlakî terbiyeyi zâhirî bir zühdden ziyade kalbî bir aşka bağlamıştır.

Kâşânî'nin tefsir sahasındaki başyapıtı 'es-Sâfî fî Tefsîri Kelâmillâh', âyetleri Peygamberimiz (s.a.v.) ve Ehl-i Beyt imamlarının tefsirî rivayetleriyle aydınlatır. Zâhirî tefsirin ötesine geçerek bâtınî manaları 'Sâfî' (duru, berrak) bir memba gibi okuyucuya sunar. Kur'an ile Velâyet'in birbirinden ayrılmaz iki nur olduğunu ispatlar.

Kâşânî'ye göre insan nefs-i emmâreden nefs-i kâmileye doğru yedi basamaklı bir tekâmül seyrindedir. Kalp aynası günah pasıyla karardığında hakkı bâtıl, bâtılı hak görür. Zikir, murakabe ve riyazet bu aynanın cilasıdır. Ayna parladığında artık eşyayı kendi nefsiyle değil, Hakk'ın gözüyle temaşa eder.

Hadis ilminde bir muhakkik olan Kâşânî, Şîa'nın dört ana hadis kitabını (el-Kütübüll-Erbaa) fıkıh, itikat ve ahlak bablarına göre tasnif edip şerhederek 'el-Vâfî' adlı 14 ciltlik devasa külliyâtı vücuda getirmiştir. Rivayetlerin bâtınî fıkhını çıkarmadaki dirayeti, onu muhaddisler arasında müstesna bir mevkiye yükseltmiştir.

Bazı müteassıp zâhir ulemasının tasavvufu şeriata aykırı görmesine şiddetle karşı çıkan Kâşânî, şeriatsız bir hakikatin zındıklık, hakikatsiz bir şeriatın ise kuru bir şekil olduğunu savunur. Şeriat ceviz kabuğu, tarikat cevizin içi, hakikat ise cevizin özündeki saf yağdır; kabuksuz yağ korunamaz, yağsız kabuk bir işe yaramaz.

Felsefe ve fıkıhtaki ciddiyetinin ardında Kâşânî aynı zamanda 'Feyz' mahlasıyla Farsça lirik ve arifâne gazeller yazan büyük bir şairdir. Şiirlerinde ilâhî aşkı, can bülbülünün canan gülüne feryadını ve kesret perdesinin yırtılıp dostun cemâline kavuşma arzusunu terennüm etmiştir.

Molla Muhsin Feyz, medrese ile tekketi, akıl ile kalbi, hadis ile bürhânı şahsında birleştiren nâdir dehalardandır. Molla Sadra'nın zor anlaşılan felsefesini sülûk ehline açmış, Gazâlî'nin ahlakını nebevî menbaa kavuşturmuş ve İsfahan havzasının nûrunu çağlar ötesine taşımıştır.