Molla Fenerî: Şerh-i Îsâgūcî, Mantık Felsefesi ve Epistemoloji Külliyâtı

İslâm düşüncesinde aklî melekelerin hatadan korunmasını temin eden alet ilmine 'Mantık' (Mîzânü'l-Ukûl / Akılların Terazisi) adı verilir. 13. yüzyılda Esîrüddîn el-Ebherî tarafından Porfirios'un 'Eisagoge'sinden esinlenerek kaleme alınan muhtasar mantık risalesi 'Îsâgūcî', bütün İslâm dünyasında mantık tahsilinin ilk basamağı haline gelmişti. Ancak bu kısa metni felsefî, dilbilimsel ve kelâmî tahlillerle zenginleştirerek Osmanlı medreselerinin beş yüz yıl boyunca vazgeçilmez temel ders kitabı haline getiren şârih, Molla Fenerî olmuştur. Molla Fenerî'nin 'Şerh-i Îsâgūcî'si (halk ve talebe arasında 'Kavl-i Ahmed' veya 'Fenerî' olarak anılır), sadece bir metin açıklaması değildir. Fenerî burada İbn Sînâ'nın 'eş-Şifâ' ve 'en-Necât'ındaki derin mantık problemlerini, Fahreddîn er-Râzî ve Kâtibî'nin (Şemsiyye müellifi) itirazlarını pedagojik bir dille mezcetmiş; zihnin düşünme yasalarını kristal berraklığında talebeye sunmuştur.

Fenerî şerhinin mukaddimesinde mantık ilminin mahiyetini tarif eder: 'Mantık, zihni tefekkür ve istidlâl esnasında hataya düşmekten koruyan kānûnî (kural koyucu) bir alet ilmidir.' Fenerî, mantığın zâtî bir gaye değil, diğer bütün nazarî ve amelî ilimlere (kelâm, fıkıh, tefsir, felsefe) hizmet eden bir 'mîzân' (ölçü aleti) olduğunu vurgular. Mantığın mevzûu ise 'Ma'lûmât-ı Tasavvuriyye ve Ma'lûmât-ı Tasdîkiyye'dir (bilinen kavramlar ve yargılar). Zihin, bu bilinenlerden yola çıkarak meçhul olan yeni kavramlara (el-mechûlü't-tasavvurî) ve yeni yargılara (el-mechûlü't-tasdîkî) ulaşır. Fenerî, zihnin bu intikal ameliyesinde nasıl ayak kaymalarına maruz kalabileceğini ve mantık kurallarının bu tehlikeyi nasıl bertaraf ettiğini açıklar.

İslâm epistemolojisinin iki temel kutbu 'Tasavvur' ve 'Tasdîk'tir: 1. Tasavvur: Bir şeyin zihinde beliren sûretidir; onda henüz bir olumlama veya olumsuzlama (hüküm) yoktur. 'Güneş', 'insan', 'kitap' kavramları birer tasavvurdur. 2. Tasdîk: İki tasavvur arasında bir nispetin (bağın) varlığına veya yokluğuna kesin yahut zannî olarak hükmetmektir. 'Güneş doğmuştur', 'İnsan ölümlüdür' cümleleri birer tasdîktir. Molla Fenerî, tasavvur ve tasdîkin her birini ikiye ayırır: Zarûrî (apaçık, bedihî olanlar; düşünmeye ihtiyaç duymadan bilinenler, mesela parçanın bütünden küçük olması) ve Nazarî (kesbî olanlar; akıl yürütme ve delil getirme ile ulaşılanlar). Mantığın yegâne gayesi, meçhul nazarî bilgileri ma'lûm zarûrî bilgilere dayandırarak inşa etmektir.

Düşünceler zihinde lâfızlar (kelimeler) kisvesinde tecelli eder. Bu sebeple mantıkçı, lâfızların mânâya delâletini bilmek mecburiyetindedir. Şerh-i Îsâgūcî'de delâlet üç ana kısma ayrılır: 1. Delâlet-i Mutâbıkıyye: Lâfzın vaz'olunduğu mânânın tamamına delâlet etmesidir. 'İnsan' denildiğinde hem düşünen hem konuşan hem cisim olan varlığın kastedilmesi. 2. Delâlet-i Tazammuniyye: Lâfzın mânâsının bir parçasına (cüz'üne) delâlet etmesidir. 'Ev' denilerek sadece çatısının veya duvarının kastedilmesi. 3. Delâlet-i İltizâmiyye: Lâfzın zâtî mânâsına değil, o mânânın ayrılmaz zihinsel lâzımına delâlet etmesidir. 'Güneş' lafzının 'ışık ve aydınlık' mânâsına delâlet etmesi. Fenerî, burhanî kıyaslarda sadece mutâbıkî ve lüzûm-ı beyyin olan iltizâmî delâletlerin hüccet sayılabileceğini ifade ederek cedel ve safsata tuzaklarını deşifre eder.

Porfirios'un mantık dünyasına armağan ettiği ve Ebherî-Fenerî hattında mükemmelleşen 'Beş Tümel' (Külliyyât-ı Hamse), zihnin eşyayı sınıflandırma anahtarıdır: 1. Cins: Hakikatleri farklı olan birçok şeye 'Bu nedir?' sualinde verilen cevaptır (Örn: İnsan ve at için 'Canlı/Hayvan'). 2. Nev' (Tür): Hakikatleri aynı olan birçok şeye verilen cevaptır (Örn: Ali, Hasan, Fatma için 'İnsan'). 3. Fasl (Ayırıcı): Bir türü kendi cinsine ortak olan diğer türlerden zâtî olarak ayıran vasıftır (Örn: İnsanı diğer canlılardan ayıran 'Nâtık / Düşünen' vasfı). 4. Hâssa (Özgü Nitelik): Sadece tek bir türe ait olan arızî vasıftır (Örn: İnsanın 'Gülen' veya 'Yazan' olması). 5. Araz-ı Âmm (Genel İlinti): Birden fazla türe ortaklaşa arız olan vasıftır (Örn: 'Uyuyan', 'Yürüyen', 'Siyah olan'). Molla Fenerî, bu beş tümelin zihinsel birer soyutlama olduğunu, ancak haricî varlıkların tahlilinde zorunlu bir epistemolojik köprü vazifesi gördüğünü şerheder.

Tasavvurâtın zirvesi 'Kavl-i Şârih' yani tanımdır (müarrif). Bir kavramın hakikati başkasına nasıl tarif edilir? Fenerî, dört tanım mertebesini açıklar: 1. Hadd-i Tâmm (Tam Özsel Tanım): Eşyanın yakın cinsi ve yakın faslı ile yapılan mükemmel tanımdır (Örn: İnsan = 'Hayvân-ı Nâtık' / Düşünen Canlı). Eşyanın zâtî mâhiyetini tam olarak yansıtır. 2. Hadd-i Nâkıs (Eksik Özsel Tanım): Eşyanın uzak cinsi veya sadece faslı ile yapılan tanım (Örn: İnsan = 'Cism-i Nâtık' veya sadece 'Nâtık'). 3. Resm-i Tâmm (Tam Betimsel Tanım): Yakın cins ve hâssa ile yapılan tanım (Örn: İnsan = 'Hayvân-ı Dâhik' / Gülen Canlı). 4. Resm-i Nâkıs (Eksik Betimsel Tanım): Uzak cins veya genel arazlarla yapılan gevşek tanım. Fenerî, hakiki hadd-i tâmmın yapılmasının son derece zor olduğunu, zira eşyanın hakiki fasıllarına nüfuz etmenin beşer idraki için güçlüğünü belirterek İbn Sînâcı epistemolojik tevazuyu sergiler.

Tasdîkāt sahasının ilk adımı 'Kaziye'dir (Önerme). Kaziye; doğru veya yanlış olma ihtimali taşıyan kelâmî ifadedir. Fenerî, önermeleri iki ana gövdeye ayırır: 1. Kaziye-i Hamliyye (Yüklemli Önermeler): Bir konuya (mevzû) bir yüklemin (mahmûl) doğrudan bağlandığı önermeler (Örn: 'Âlem hâdistir'). Fenerî burada önermenin niceliğini (tümel-tikel) ve niteliğini (olumlu-olumsuz) modalite (cihet: zaruret, imkân, fiil) mantığıyla inceler. 2. Kaziye-i Şartıyye (Şartlı Önermeler): İki önermenin birbirine bir şartla bağlandığı yapılar: Bitişik Şartlı (Muttasıl: 'Güneş doğmuşsa gündüz olmuştur') ve Ayrık Şartlı (Munfasıl: 'Sayı ya tektir ya çifttir'). Fenerî'nin kaziye tahlilleri, kelâmî münazaralarda hasmın iddialarını mantık formüllerine dökerek çürütmenin en keskin aleti olmuştur.

Tasdîkātın nihai gayesi 'Kıyas'tır (Sillogizm). Kıyas; kabul edildiğinde zâtı gereği zorunlu olarak başka bir neticeyi doğuran önermeler manzumesidir. Fenerî, kıyasın şekillerini (Eşkâl-i Erbaa) tahlil eder. Kıyasın dört şekli, 'Hadd-i Evsat'ın (Orta Terim) öncüllerdeki konumuna göre belirlenir. En fıtrî ve bedihî olanı Birinci Şekil'dir (Örn: 'Bütün insanlar ölümlüdür; Sokrates insandır; o halde Sokrates ölümlüdür'). Molla Fenerî, kıyasın netice verebilmesi için gerekli olan genel kuralları (iki olumsuz öncülden netice çıkmaz, iki tikel öncülden netice çıkmaz) mantıkî ve hendesî ispatlarla açıklar.

Kıyaslar sadece biçimsel (şeklî) geçerlilikleriyle değil, öncüllerinin epistemolojik kıymeti bakımından da beş sanat derecesine ayrılır: 1. Burhân: Öncülleri yakînî, bedihî ve şeksiz hakikatlerden kurulan kıyastır; felsefe ve ilâhiyatın aletidir, mutlak yakîn ifade eder. 2. Cedel: Meşhur ve kabul görmüş kabullerden kurulan kıyastır; hasmı susturmak ve münazarayı kazanmak için kullanılır. 3. Hitâbet: Zann-ı gālibe ve ikna edici sözlere dayanan kıyastır; halk kitlelerini hayra ve ahlâka sevk etmek için vaazlarda kullanılır. 4. Şiir: Muhayyileyi harekete geçiren, nefiste sevinç veya keder uyandıran hayalî kıyastır. 5. Safsata (Mugalata): Şüphe ve yanıltmaca üzerine kurulan bâtıl kıyastır; hakikatin düşmanıdır. Fenerî, bir âlimin sadece burhanı değil, safsatanın bütün hilelerini de bilmesi gerektiğini, zira bâtılı tanımayanın haktan sapabileceğini ifade eder.

Molla Fenerî'nin Şerh-i Îsâgūcî eseri, Osmanlı medrese müfredatında mantık tedrisatının tartışmasız 'şah eseri' olmuştur. Fâtih Sultan Mehmed devrinden başlayarak Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar, medreseye adım atan her talebenin ezberlediği ve üzerine şerhler, haşiyeler yazdığı kutsal bir maarif metnidir. Eser üzerine Kul Ahmed (Ahmed b. Muhammed b. Hıdır), Kestelî, Burhâneddîn el-Halebî ve son devirde Gelenbevî İsmâil Efendi gibi dev Osmanlı mantıkçıları haşiyeler yazmış; bu haşiyeler matbaanın icadıyla birlikte defalarca basılmıştır. Molla Fenerî, bu şerhiyle Osmanlı aklına metodik düşünmeyi, kavramları netleştirmeyi, mugalatadan kaçınmayı ve her iddiayı delille ispat etme ahlâkını aşılamıştır.