Molla Fenerî: Osmanlı Düşüncesinin Teşekkülü, Şeyhülislâmlık ve İrfan Külliyâtı

Osmanlı İmparatorluğu'nun sadece askerî fetihlerle değil, arkasındaki muazzam bir zihnî, fıkhî ve irfânî mimariyle cihanşümul bir devlet haline geldiği gerçeği, en somut ifadesini Molla Fenerî'nin şahsiyetinde bulur. Çandarlı Ali Paşa, Murad Hüdavendigâr, Yıldırım Bâyezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad devirlerini idrak eden Molla Fenerî; Osmanlı'nın kurucu asrında hem hukukun en yüksek mercii hem de tasavvufun en derin kutbu olarak vazife yapmıştır. Tarihçiler ve fikir tarihçileri müttefikan kabul ederler ki; Selçuklu'nun yıkılışından sonra Anadolu'da parça parça olan ilmî ve tasavvufî mirası toplayıp 'Osmanlı Medeniyet Projesi' haline getiren kurucu dâhi Molla Fenerî'dir. O, medresede talebeye mantık ve fıkıh usûlü dersi verirken, dergâhta müridlere Vahdet-i Vücûd ve zikir talim etmiş; sarayda ve mahkemede ise sultanlara ve vezirlere hakkı ve adaleti haykıran bir ahlâk kalesi olmuştur.

828/1425 yılında Sultan II. Murad Han tarafından Osmanlı Devleti'nin ilk 'Müftiyyü'l-Enâm'ı (bütün halkın ve ulemânın baş müftüsü, daha sonraki adıyla Şeyhülislâm) tayin edilen Molla Fenerî, bu makama sadece bürokratik bir mevki olarak bakmamıştır. O, fetva makamını siyasî iktidarın emir kulu olmaktan çıkaran, bilakis padişahın iradesini dahi şer'î ve ahlâkî adalet sınırlarına tâbi kılan mutlak bir 'İlmî Özerklik' zırhına büründürmüştür. Molla Fenerî'nin kadılık ve müftülük yaptığı dönemde sergilediği tavizsiz adalet anlayışı destanlaşmıştır. Yıldırım Bâyezid Han'ın bir davada şahitlik yapmak istemesi üzerine, 'Hünkarım, cemaatle namazı terk ettiğiniz yönünde şayialar vardır; şer'an cemaati terk edenin şahitliği caiz değildir' diyerek koca cihan hükümdarının şahitliğini reddetmesi, Osmanlı adalet mefhumunun temeline konmuş en sarsılmaz taştır.

İslâm tarihinde Emevîlerden Abbâsîlere, Selçuklulardan Memlüklere kadar pek çok devlette 'Fukahâ-Sûfiyye' (zâhir ulemâsı ile tasavvuf ehli) arasında derin çatışmalar, ithamlar ve tekfirler yaşanmıştır. Molla Fenerî'nin Osmanlı'ya en büyük tarihî hediyesi, bu iki kanadı devletin kuruluş harcında barıştırması ve yekvücut kılmasıdır. Fenerî, kendisi bizzat Zeyniyye tarikatının kurucusu Zeynüddîn el-Hâfî'nin ve Halvetiyye meşâyihinin manevî terbiyesinden geçmiş; Hacı Bayrâm-ı Velî ve Somuncu Baba ile aynı manevî iklimi paylaşmıştır. O, medrese hocalarına tasavvufun ahlâkî ve metafizik derinliğini aşılamış; tarikat ehline ise şeriatın zâhirî ahkâmına ve fıkha sımsıkı sarılmanın farziyetini kabul ettirmiştir. Bu 'Medrese-Tekke İttifakı', Osmanlı'nın gaza ruhunu ve toplumsal barışını yüzyıllar boyunca dinamik tutan gizli kuvvettir.

Osmanlı irfân tarihinin en büyüleyici hadiselerinden biri, 802/1399 yılında Yıldırım Bâyezid Han'ın Niğbolu zaferi şerefine inşa ettirdiği Bursa Ulu Cami'nin açılış gününde cereyan etmiştir. Padişah, açılış hutbesini irad etmesi için dönemin başkadısı ve allâmesi olan Molla Fenerî'ye vazife vermiş; fakat Fenerî tevazu ve feraset göstererek: 'Hünkarım, bu mecliste zamanın kutbu Şeyh Hâmid-i Aksarâyî (Somuncu Baba) hazretleri varken bizim kürsüye çıkmamız edebe muhaliftir' diyerek kürsüyü Somuncu Baba'ya bırakmıştır. Somuncu Baba kürsüye çıkıp Fâtiha Sûresi'ni yedi ayrı mânâ mertebesinden tefsir etmiş; ilk mertebeyi bütün cemaat, ikinciyi ulemâ, üçüncüyü Fenerî ve havas, sonraki mertebeleri ise sadece ehassü'l-havas idrak etmiştir. Fenerî, bu hutbeden öylesine büyülenmiş ve vecde gelmiştir ki, meşhur 'Aynü'l-A'yân' tefsirini kaleme alırken Somuncu Baba'nın o gün açtığı ilâhî menfezlerden ilham aldığını itiraf etmiştir.

Molla Fenerî, tahsil hayatında sadece Anadolu ve Rumeli ile yetinmemiş; Mısır'a (Kahire) giderek devrin en büyük hadis ve fıkıh otoritelerinden dersler almıştır. Kahire'de tahsil arkadaşı, daha sonra İslâm kelâm ve belâgatının zirvesi olacak olan Seyyid Şerîf el-Cürcânî'dir. İki büyük dâhi Kahire medreselerinde birlikte müzakereler yapmış; Fenerî Osmanlı diyarına dönerek batı serhaddinin ilim güneşini yakarken, Cürcânî Şîraz ve Semerkand'a giderek Timur sarayının allâmesi olmuştur. Bu iki dev mütefekkir arasındaki muhabbet ve mektuplaşmalar, Maveraünnehir ilim havzası (Semerkand-Buhara) ile Osmanlı havzası (Bursa-Edirne) arasında kesintisiz bir ilmî köprü kurmuştur. Molla Fenerî, Cürcânî'nin eserlerini Osmanlı medreselerine bizzat getirerek okutulmasını sağlamıştır.

Molla Fenerî, sadece eser yazan bir müellif değil; aynı zamanda büyük bir kitap aşığı ve kütüphane kurucusudur. Mısır, Şam, Hicaz ve İran seyahatlerinde servetinin büyük kısmını nâdir yazma eserleri satın almaya tahsis etmiştir. Vefat ettiğinde terekesinde on bin ciltten fazla muazzam bir kütüphane bıraktığı tarihî kaynaklarda tescillidir. Bu kütüphane, dönemin İslâm dünyasındaki en zengin hususî kütüphanelerinden biri olup; felsefe, mantık, matematik, astronomi, tıp, tefsir, hadis ve tasavvufun en nâdide şaheserlerini ihtiva ediyordu. Fenerî, bu kitapları Bursa'da kurduğu medreseye ve vakfına vakfederek Osmanlı talebelerinin ve ulemâsının istifadesine sunmuştur. Fâtih Sultan Mehmed'in kuracağı Topkapı Sarayı Kütüphanesi'nin nüvesi ve entelektüel ilhamı, Molla Fenerî'nin bu kütüphanesine dayanır.

Molla Fenerî'nin ahlâkî büyüklüğü, ilmini hiçbir zaman maddî menfaat veya dünyevî mansıp vasıtası kılmamasında parıldar. O, devletten ve beytülmâlden maaş almayı kerih görmüş; maişetini bizzat kendi elinin emeğiyle temin etmeyi tasavvufî bir şiar edinmiştir. Bursa'da ipek böcekçiliği ve ipek kumaş dokumacılığı ticaretiyle meşgul olmuş; helâl ticaretinden elde ettiği yüksek geliri fakir talebelere burs vermeye, kütüphanesine kitap almaya, mescitler ve dârülhadisler inşa etmeye vakfetmiştir. Fenerî'nin bu 'Ahi Evran ve Fütüvvet' ahlâkı, Osmanlı ilim adamının sultanlara ve zenginlere karşı başı dik, hür ve izzetli durabilmesinin iktisadî temelini oluşturmuştur.

Fenerî'nin devlet felsefesi, İslâm siyaset düşüncesindeki meşhur 'Dâire-i Adliyye' (Adalet Çemberi) formülüne dayanır: 'Adalet olmadan mülk (devlet) ayakta durmaz; mülk orduyla korunur; ordu mal (hazine) ile beslenir; mal reâyânın (halkın) refahıyla toplanır; reâyâ ancak adaletle korunur.' Molla Fenerî, hükümdarın mutlak güç sahibi bir tiran değil, ilâhî kanunun (Şeriat) yeryüzündeki hizmetkârı ve emanetçisi olduğunu savunmuştur. II. Murad Han'a sunduğu tavsiyelerde, halka zulmeden vergi memurlarını derhal azletmesini, mahkemelerde rüşvetin zerresine müsaade etmemesini ve ulemânın hür tefekkürünü korumasını nasihat etmiştir. Bu siyaset ahlâkı, Osmanlı'nın klasik çağdaki adalet kanunnamelerine ruh vermiştir.

Molla Fenerî'nin büyüklüğü, sadece kendi yazdığı eserlerle değil; yetiştirdiği devasa talebe kadrosuyla da ölçülür. Onun rahle-i tedrisinden geçen ve Bursa Manastır Medresesi'nde ders verdiği talebeler, Osmanlı maarif teşkilatının kurucu kadrolarını oluşturmuştur. Oğulları Mehmed Şah Fenerî ve Yûsuf Bâlî Fenerî, babalarının ilmî çizgisini sürdürmüş; talebesi Molla Yegân, Fâtih Sultan Mehmed'in hocası Molla Gürânî'yi Mısır'dan bularak Osmanlı'ya kazandırmıştır. Ali Tûsî, Hocazâde Muslihiddin ve Hızır Bey gibi Fâtih devrinin entelektüel mimarları, doğrudan yahut dolaylı olarak Fenerî'nin açtığı tefekkür çığırından beslenmişlerdir.

834/1431 yılında Bursa'da dâr-ı bekāya irtihal eden ve kendi inşa ettirdiği Fenerî Mescidi haziresine sırlanan Molla Fenerî; arkasında altı asır boyunca bir imparatorluğa yön verecek olan 'Osmanlı Terkibi'ni bırakmıştır. Bu terkip: Mantıkta Aristo ve İbn Sînâ disiplini; fıkıhta Ebû Hanîfe ve Pezdevî dirayeti; kelâmda Mâtürîdî ve Gazzâlî itidali; tefsirde Zemahşerî ve Beyzâvî inceliği; tasavvufta ise İbnü'l-Arabî ve Sadrüddîn Konevî irfânıdır. Molla Fenerî, bu muazzam unsurları yekdiğeriyle vuruşturmamış; bilakis bir orkestra şefi maharetiyle ilâhî bir senfoniye dönüştürmüştür. Bugün İslâm medeniyetinin zirve asırlarını ve Osmanlı zihniyet dünyasını anlamak isteyen her araştırmacı, mutlaka Molla Fenerî kapısından girmek mecburiyetindedir.