Molla Fenerî: Aynü'l-A'yân, İşârî Tefsir, Fâtiha ve Kelâm Külliyâtı

İslâm tefsir geleneğinde Fâtiha Sûresi, Kur'ân-ı Kerîm'in bütün hakikatlerini, esrârını ve ahkâmını özünde toplayan 'Ümmü'l-Kitâb' (Kitabın Anası) kabul edilir. Birçok müfessir Fâtiha üzerine müstakil risaleler kaleme almışsa da, bu sûrenin dilbilimsel (i'rab ve belâgat), kelâmî, felsefî ve tasavvufî derinliklerini tek bir hacimli eserde bir araya getiren en muazzam tefsir anıtı, Molla Fenerî'nin 'Aynü'l-A'yân fî Tefsîri'l-Kur'ân' (Kur'ân Tefsirinde Hakikatlerin Özü) adlı başyapıtıdır. Molla Fenerî, bu eserini Bursa'da telif etmiş ve eserin önsözünde Kur'ân'ın zâhirî lâfızlarının altındaki sınırsız mânâ okyanuslarına dalma arzusunu dile getirmiştir. Eser sadece bir tefsir değil; dilbilimden mantığa, Meşşâî felsefeden İbnü'l-Arabî irfânına kadar İslâm medeniyetinin bütün ilmî birikimini Kur'ân'ın ilk yedi âyeti ekseninde mezceden ansiklopedik bir tefekkür katedralidir.

Aynü'l-A'yân'ın en zengin ve felsefî bahislerinden biri, 'Bismillâhirrahmânirrahîm' âyetinin kelime ve harf tahlilleridir. Molla Fenerî, Hz. Ali'ye (k.v.) nispet edilen 'Bütün ilimler Kur'ân'da, Kur'ân Fâtiha'da, Fâtiha Besmele'de, Besmele 'Bâ' harfinde, Bâ harfi ise altındaki noktadadır; ben o noktanın altındaki noktayım' rivayetini ontolojik bir zemin üzerine oturtur. Fenerî'ye göre Besmele'nin başındaki 'Bâ' harfi, Vücûd-ı Mutlak'ın kesret âlemine nüzûlünü ve kâinatın yaratılışındaki ilk taayyün noktasını (Nokta-i Vahdet) temsil eder. Nokta, hendesede (geometride) boyutsuz olduğu halde bütün çizgilerin ve şekillerin aslı olduğu gibi; Bâ'nın altındaki nokta da gayb-ı mutlak olan Zât'ın tecellîye ilk meylidir. Besmele'deki 'İsim' lafzı ise Zât ile mahlûkat arasındaki perdedir; mahlûkat Zât'ı doğrudan değil, isimler ve sıfatlar vasıtasıyla tanıyabilir.

Molla Fenerî, 'Allâh' ism-i celâlinin iştikakını (türeyişini) ve zâtî vasfını incelerken felsefî ilâhiyatın zirvelerinde dolaşır. Kelâmcıların 'el-İlâh' kökünden türediği yönündeki görüşleri ile dilcilerin gayr-i müştak (doğrudan Zât'a alem) olduğu yönündeki kanaatlerini mukayese eder. Fenerî'nin ulaştığı irfânî netice şudur: 'Allâh' ismi, Cenâb-ı Hakk'ın bütün cemâlî ve celâlî isimlerini, zâtî ve fiilî sıfatlarını nefsinde toplayan 'İsm-i Câmi'' ve 'İsm-i Âzam'dır. Diğer bütün isimler (Rahmân, Rahîm, Melik, Kuddûs) bu ismin tecellî dallarıdır. Fenerî, burada İbn Sînâ'nın 'Vâcibü'l-Vücûd Lizâtihî' kavramı ile sûfiyyenin 'el-Hüviyyetü'l-Mutlaka' tarifini telif ederek, Allâh isminin zihinsel bir kavram değil, hakikatte varlığın mutlak kaynağı olduğunu burhanî delillerle ispatlar.

Fenerî tefsirinde 'er-Rahmân' ve 'er-Rahîm' isimleri, varoluşun iki asli rahmet nefesini temsil eder. Molla Fenerî, İbnü'l-Arabî'nin 'Nefes-i Rahmânî' teorisini Aynü'l-A'yân'da tefsir usûlüne tatbik eder: 1. Rahmâniyyet (Rahmet-i Âmme / Feyz-i Akdes): Mümin-kâfir, iyi-kötü tefrik etmeksizin bütün mümkinâta varlık bahşeden, onları yokluk karanlığından varlık aydınlığına çıkaran zâtî ve ontolojik rahmettir. Kâinattaki her zerre, var olmak hasebiyle Rahmân isminin mazharıdır. 2. Rahîmiyyet (Rahmet-i Hâssa / Feyz-i Mukaddes): İman, ibadet, ahlâkî kemâlât ve irfan sahiplerine âhirette bahşedilen hususî, ebedî ve manevî nimettir. Fenerî, bu iki ismin Besmele'de ve Fâtiha'da peş peşe zikredilmesinin kozmolojik hikmetini; âlemin hem varoluş başlangıcının hem de ahlâkî nihayetinin sırf rahmet üzerine bina edildiğini göstermek olarak açıklar.

'Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' âyetini şerhederken Fenerî, 'Hamd' ile 'Şükür' arasındaki dakik kelâmî ve tasavvufî farkları vazeder. Şükür, kula ulaşan muayyen bir nimete karşılık yapılan mukabeledir; dolayısıyla sebebe ve neticeye bağlıdır. Hamd ise nimet olsun veya olmasın, Hakk'ın kemâl sıfatlarına bizzat lâyık olması hasebiyle yapılan mutlak övgüdür. Fenerî'ye göre kâinatta Cenâb-ı Hakk'ı hakkıyla hamdeden yine bizzat Cenâb-ı Hak'tır; zira O'nun kemâlâtını O'ndan gayrı kimse lâyıkıyla idrak edemez. Kulların hamdi ise bu ezelî hamdin aynasındaki yankısından ibarettir. Ayrıca Fenerî, 'Âlemîn' (Âlemler) lafzını sadece maddî gezegenler ve canlı türleri olarak değil; her bir insanın iç dünyasındaki akıl, nefis, kalp, ruh ve sır mertebeleri olarak da bâtınî bir teville şerheder.

Fâtiha'nın dördüncü âyeti olan 'Mâliki Yevmi'd-Dîn' (Din/Ceza Günü'nün Sahibi), Fenerî tefsirinde eskatolojinin ve zaman felsefesinin merkez üssüdür. Fenerî, 'Yevm' (Gün) kelimesini sadece güneşin doğuşu ve batışı arasındaki 24 saatlik fiziksel zaman olarak görmez. Kur'ânî ıstılahta 'gün', ilâhî bir tecellî devresi veya hüküm çağıdır. 'Yevmü'd-Dîn' ise bütün zâhirî sebeplerin, vehmî mülkiyetlerin ve izâfî taayyünlerin eridiği, 'Bugün mülk kimindir? Elbette Vâhid ve Kahhâr olan Allâh'ındır!' (Mü'min 16) hitabının âşikâr olduğu Hakikat Günü'dür. Fenerî burada nefsin ferdî kıyameti (kıyâme-i suğrâ) ile kâinatın büyük kıyameti (kıyâme-i kübrâ) arasında derin mukayeseler kurar. Hakiki derviş ve ârif, ölmeden evvel ölerek Yevmü'd-Dîn şuuruna bu dünyada vasıl olan kimsedir.

'Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz' âyeti, Fenerî tefsirinde kulun iradesi (kesb) ile ilâhî kudretin tecellîsi arasındaki en çetin kelâmî problemin çözüldüğü makamdır. Fenerî, Cebriyye'nin insanı rüzgar önündeki yaprak gibi iradesiz kılan sapkınlığı ile Mu'tezile'nin insanı kendi fiilinin yaratıcısı sayan kibrini reddeder. Aynü'l-A'yân'da ortaya konan Ehl-i Sünnet ve irfan sentezi şudur: 'İyyâke Na'budu' (Yalnız Sana kulluk ederiz) makamı, kulun şer'î mükellefiyetini, zâhirî cehdini ve iradesini ikrar eder. 'Ve İyyâke Nasta'în' (Yalnız Senden yardım dileriz) makamı ise kulun bu ibadeti kendi nefsiyle değil, ancak Hakk'ın tevfîki ve kudretiyle başarabildiğini itiraf ederek kibri yıkar ve Tevhîd-i Ef'âl makamına yükseltir.

'Bizi dosdoğru yola ilet' duası, Fenerî'ye göre kemâlâtın nihayetsizliğini gösterir; zira mümin zaten hidayet üzere olduğu halde günde kırk defa bu duayı tekrar eder. Fenerî buradan 'Hidayetin Mertebeleri' nazariyesini çıkarır: 1. Hidayet-i Âmme: Bütün mahlûkata kendi varlığını sürdürmesi için bahşedilen fıtrî sevk-i tabiî (içgüdü). 2. Hidayet-i Akliyye: İnsana hayır ile şerri ayırt etmesi için verilen aklî melekeler. 3. Hidayet-i Şer'iyye: Peygamberler ve semavî kitaplar vasıtasıyla tebliğ edilen ilâhî ahkâm. 4. Hidayet-i İrfâniyye ve Şuhûdiyye: Velîlerin ve sıddîkların kalplerine doğrudan ilham edilen ledünnî marifet nurları. Sırât-ı Müstakîm ise her hususta ifrat ve tefritten uzak durarak 'Adalet ve İtidal' üzere kalmaktır. Fenerî, ahlâk felsefesinde hikmet, şecaat ve iffetin birleştiği adalet zirvesini dosdoğru yol olarak tanımlar.

Fâtiha'nın son âyetinde zikredilen 'Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna' ifadesi, Kur'ân'ın Nisâ Sûresi 69. âyetiyle tefsir edilir: Nebîler, Sıddîklar, Şehîdler ve Sâlihler. Molla Fenerî, bu dört zümrenin sadece tarihî şahsiyetler olmadığını, aynı zamanda insanın manevî seyr-i sülûk mertebelerini temsil ettiğini beyan eder. 'Gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn' (Gazaba uğrayanların ve sapanların yoluna değil) kısmı ise nefsin ve aklın sapma tehlikelerini işaret eder: Hakk'ı bildiği halde kibrinden dolayı inkâr edenler mağdûb (gazaba uğramış); heva ve hevesine kapılarak hakikati kaybedenler ise dâllîn (şaşkınlar) zümresindendir. Fenerî, bu âyetin tahliliyle psikolojik ve ahlâkî bir nefs analizi ortaya koyar.

Molla Fenerî'nin Aynü'l-A'yân tefsiri, Osmanlı ilim muhitinde tefsir yazıcılığının seyrini değiştiren kurucu bir mihenk taşıdır. Zemahşerî'nin 'Keşşâf'ındaki lügavî incelikleri, Beyzâvî'nin 'Envârü't-Tenzîl'indeki mantıkî dirayeti ve Fahreddîn er-Râzî'nin 'Mefâtîhu'l-Gayb'ındaki felsefî vüs'ati bir potada eritip tasavvufun işârî nurlarıyla taçlandırmıştır. Fenerî'nin bu eseri, talebesi Emîr Sultan, Molla Yegân ve sonrasında Ali Kuşçu, İbn Kemal ve Ebussuûd Efendi gibi Osmanlı ilim devlerinin yetiştiği düşünce ikliminin zeminini döşemiştir. Bursa Ulu Cami'nin açılış hutbesinde Somuncu Baba'nın Fâtiha Sûresi'ni yedi farklı mertebeden tefsir etmesi hadisesiyle Fenerî'nin Aynü'l-A'yân'ı arasındaki derin manevî bağ, Osmanlı medeniyetinin 'Fâtiha Sırrı' üzerine kurulduğunun en şanlı tarihî şahididir.