Molla Fenârî: Ünmûzecü'l-Ulûm, Yüz İlim Tasnifi, Epistemoloji ve Osmanlı Ansiklopedizmi Külliyâtı

Şemseddîn Muhammed b. Hamza el-Fenârî (Molla Fenârî, 751-834/1350-1431), Osmanlı Devleti'nin ilk şeyhülislâmı, kâdısı ve medrese müfredatının mimarıdır. Babası Hamza el-Fenârî'den tasavvuf ve Havas ilimlerini, Alâeddîn el-Esved ve Cemâleddîn el-Aksarâyî'den naklî ve aklî ilimleri, Mısır'da ise Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve Ekmeleddîn el-Bâbertî'den kelâm ve usûlü tahsil etmiştir. Sadreddîn Konevî'nin müridi ve dâmâdı olan Fenârî, İbnü'l-Arabî mektebinin en derin şerhi kabul edilen 'Misbâhu'l-Üns'ü kaleme alarak Osmanlı entelektüel havzasını tasavvuf metafiziği ile yoğurmuştur. Fenârî'nin bir diğer anıt eseri olan 'Ünmûzecü'l-Ulûm' (Enmûzecü'l-Ulûm - İlimler Numunesi), İslâm medeniyetinde o güne kadar teşekkül etmiş yüz (100) ayrı ilim dalını tek bir organik sistem altında toplayan ilk Osmanlı ansiklopedik ilimler tasnifidir.

İslâm düşüncesinde el-Kindî'nin 'Risâle fî Kemmiyyeti Kütübi Aristotâlîs'i, Fârâbî'nin 'İhsâü'l-Ulûm'u, İbn Sînâ'nın 'Aksâmü'l-Ulûmi'l-Akliyye'si, Gazâlî'nin 'er-Risâletü'l-Ledünniyye'si ve Fahreddîn er-Râzî'nin 'Câmiu'l-Ulûm'u ile köklü bir 'ilimler tasnifi' geleneği mevcuttur. Molla Fenârî'nin 'Ünmûzecü'l-Ulûm'u, bu mirası devralıp genişleten ve tam 100 ilim dalını kapsayan muazzam bir mimaridir. Fenârî'nin özgünlüğü; her bir ilmi tanıtırken 'Hadd' (tanımı), 'Mevzû' (konusu), 'Gāye' (hedefi ve faydası) ve 'Mesâil' (temel meseleleri) olmak üzere dörtlü bir epistemolojik cetvel uygulaması ve bu ilimlerin birbirleriyle olan organik rabıtalarını varlığın mertebelerine göre dizmesidir.

Fenârî, tasnifine aklın ve dilin yanılgılardan korunmasını sağlayan alet ilimleriyle başlar. Lügat (leksikografi), İştikak (etimoloji), Sarf (morfoloji), Nahiv (sentaks), Meânî, Beyân ve Bedî'den oluşan belâgat üçlüsü; ardından Mantık (kıyas, burhan, cedel, mugalata, hitabet, şiir), Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara (tartışma diyalektiği) ve Vaz' (anlambilim) ilimlerini yerleştirir. Fenârî'ye göre lafızlar zihindeki manaların, manalar ise hariçteki varlıkların sembolüdür. Dili ve mantığı sağlam olmayan bir zihnin ne Kur'ânî tefsirde ne de metafizik tefekkürde hakikate ulaşması mümkündür; dolayısıyla alet ilimleri hakikat sarayının anahtarlarıdır.

Tasnifin ikinci ana omurgası vahiyle sabit olan Şer'î ilimlerdir: Kıraat, Tefsir, Hadis, Usûlü'l-Fıkıh, Fıkıh, Ferâiz ve Kelâm. Fenârî, her bir naklî ilmin sınırlarını belirler. Fıkhı sadece pratik kurallar manzumesi değil; mükellefin dünya ve ahiret saadetini tanzim eden hikmet-i teşrî' olarak sunar. Usûlü'l-fıkhı şeriatın epistemolojisi ve metodolojisi olarak konumlandırır. Kelâm ilmini ise akaidin aklî burhanlarla savunulduğu 'Riyâsetü'l-Ulûm' (ilimlerin reisi) mertebesine oturtur; ancak kelâmın dahi aklın sınırlılıkları sebebiyle gaybî hakikatleri keşfetmede yetersiz kalacağını, onun üstünde bir irfan mertebesinin bulunduğunu ihtar eder.

Molla Fenârî, Meşşâî geleneğin riyâzî (matematiksel) disiplinlerine geniş bir yer ayırır. Hesâb (aritmetik), el-Cebr ve'l-Mukābele (cebir), Hendese (Öklid geometrisi), Hey'et (astronomi), Mûsikî (harmonik oranlar felsefesi) ve İlm-i Mîkāt (zaman ve takvim tayini) ilimlerini inceler. Fenârî, sayıların ve geometrik şekillerin kâinatın yaratılışındaki ilâhî nizamın somut tecellîleri olduğunu savunur. Geometri zihni istikamete kavuşturur, astronomi göklerin nizamını göstererek tevhidi müşahede ettirir; musiki ise ruhun kozmik ahengini tanzim eder.

Tasnifin tabiî ilimler dairesinde Semâ-i Tabîî (fizik ilkeleri), İlm-i Kevn ve Fesâd (oluş ve bozuluş ontolojisi), İlmü'l-Meâdin (mineraloji ve jeoloji), İlmü'n-Nebât (botanik), İlmü'l-Hayavân (zooloji) ve Tıp (hekimlik) ilimleri yer alır. Fenârî, tabiattaki hiçbir unsurun tesadüf eseri olmadığını, dört unsurun (anâsır-ı erbaa: ateş, hava, su, toprak) ve mizaçların Cenâb-ı Hakk'ın hikmetli sevk ve idaresiyle işlediğini açıklar. Tıp ilmini 'bedenin sağlığını koruma ve zeval bulan sıhhati iade etme sanatı' olarak tanımlarken, hekimin aynı zamanda hastanın nefsânî ve rûhânî ahvalini gözetmesi gerektiğini vurgular.

Fenârî'nin tasnifinde Tasavvuf kuru bir zahitlik değil; 'İlm-i Mükâşefe' ve 'İlm-i Muâmele' olarak ikiye ayrılan en yüce irfan ilmidir. Eserde Ahlak (Tehzîbü'l-Ahlâk), Tedbîrü'l-Menzil (aile idaresi), Siyâset-i Medîne (devlet felsefesi), Tasavvuf (kalbî makamlar, fenâ, bekā, zikir usûlleri) ve Marifetullâh fasılları açılır. Fenârî'ye göre bütün ilimlerin nihai gayesi nefsin kötü huylardan arındırılması (tahliye) ve ilâhî ahlâk ile bezenmesidir (tahliye). Tasavvuf, zâhirî ilimlerin ulaştığı bilgiyi amele, ameli ihlâsa, ihlâsı ise doğrudan Hakk'ın şuhûduna dönüştüren iksirdir.

Molla Fenârî, babasından tevarüs ettiği ve İslâm düşüncesinde meşru kabul edilen gizli ilimleri de Ünmûzecü'l-Ulûm'da bilimsel bir metodolojiyle tasnif eder: İlm-i Simya (elementlerin dönüşümü ve cevherlerin havassı), İlm-i Cifr ve Câmi'a (harf ve sayı sembolizmi üzerinden gaybî işaretlerin istihracı), İlm-i Vefk (sayısal ve hendesî tılsımlar), İlm-i Tılsımât, İlm-i Remil ve İlm-i Firâset (yüz ve beden çizgilerinden ahlâkı keşfetme). Fenârî, bu ilimlerin cehalet ve büyüyle (sihirle) karıştırılmaması gerektiğini; her birinin harflerin ve sayıların fıtrî ve melekûtî özelliklerine dayanan riyâzî ilimler olduğunu teyit eder.

Fenârî, yüz ilmi tanıttıktan sonra bu ilimlerin birbirine olan hiyerarşik nispetini 'Varlık Ağacı' benzetmesiyle taçlandırır. İlimlerin şerefi, konularının şerefine tâbidir. Konusu en yüce olan ilim Marifetullâh ve Kelâm'dır; zira onların konusu Vâcibü'l-Vücûd'un Zâtı ve sıfatlarıdır. Alet ilimleri bu ağacın kökleri, tabiî ve riyâzî ilimler gövdesi ve dalları, fıkıh ve ahlak yaprakları, marifet ve mükâşefe ise ağacın nihai meyvesidir. Hiçbir ilim diğerini dışlamaz; hakiki âlim, bu ağacın bütün unsurlarını ahenk içinde idrak eden kimsedir.

Molla Fenârî'nin Ünmûzecü'l-Ulûm'u, Osmanlı Devleti'nin 'Osmanlı Ansiklopedizmi' olarak anılan devasa bibliyografik ve epistemolojik geleneğinin temel taşı olmuştur. Fenârî'nin bu tasnif metodolojisi, sonraki asırlarda Taşköprizâde Ahmed Efendi'nin 'Miftâhu's-Saâde' ve 'Mevzûâtü'l-Ulûm' adlı şaheserine, oradan Kâtip Çelebi'nin 'Keşfü'z-Zunûn'una ilham kaynağı olmuştur. Bursa ve Edirne medreselerinde yetişen nesiller, Fenârî'nin bu eseri sayesinde ilimlerin parçalanmadığı, aklın vahiy ile, fıkhın tasavvuf ile el ele yürüdüğü bütüncül bir dünya görüşü kazanmıştır.