Molla Câmî ve Şerhu Fusûsi'l-Hikem: Vahdet-i Vücûd'un Zirvesi ve Hikmet-i İlâhiyye

Nûreddîn Abdurrahmân Câmî'nin Fusûsü'l-Hikem şerhi ve Naḳdü'n-Nusûs eseri ışığında 27 Peygamber hikmeti, A'yân-ı Sâbite, Hakîkat-i Muhammediyye ve tecellî-i zâtî mertebeleri.

FASIL I: Molla Câmî ve Fusûsü'l-Hikem Geleneğinin Kemâl Noktası

Hâtemü'ş-Şuarâ (Şairlerin Mührü) ve irfân semasının kutup yıldızı Mevlânâ Nûreddîn Abdurrahmân Câmî (ö. 898/1492), Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin metafizik doktrinini hem şiirin yüksek estetiğiyle hem de felsefî tefekkürün kusursuz disipliniyle cem eden ender dâhilerden biridir. Herat mektebinin bu büyük üstadı, kaleme aldığı Şerhu Fusûsi'l-Hikem ve onun özü mahiyetindeki Naḳdü'n-Nusûs fî Şerhi Nakşi'l-Fusûs ile Ekberî irfân geleneğini nihai olgunluğuna ulaştırmıştır.

Sadreddîn-i Konevî, Müeyyidüddîn el-Cendî, Sa'deddîn el-Fergānî ve Abdürrezzâk el-Kâşânî zincirini mütalaa eden Molla Câmî, önceki şerhlerin kapalı bıraktığı en çetin ontolojik meseleleri billur gibi berrak bir üslupla şerh etmiştir. Câmî'nin nazarında Fusûs, rastgele yazılmış bir risale değil; Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) mânâ âleminde İbnü'l-Arabî'ye bizzat teslim ettiği kudsî bir emanettir.

Molla Câmî, bu eseriyle Osmanlı'dan Hindistan'a kadar bütün İslâm coğrafyasındaki tasavvuf meclislerinin temel el kitabı haline gelmiştir.

FASIL II: Varlığın Birliği (Vahdet-i Vücûd) ve A'yân-ı Sâbite'nin Mahiyeti

Molla Câmî, şerhinin girişinde Vahdet-i Vücûd ilkesini mantıkî ve tecellî eksenli bir çerçeveye oturtur. Gerçek mânâda Vücûd (Varlık) birdir ve O da Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Ecelli ve A'lâ'sıdır. Âlemdeki çokluk (kesret) ise, bu tek varlığın ilâhî isim ve sıfat aynalarındaki sonsuz tecellîlerinden ibarettir.

Bu noktada en kritik kavram A'yân-ı Sâbite (Sabit Özler / Değişmez Hakikatler) doktrinidir. Molla Câmî meseleyi şöyle şerh eder:

• A'yân-ı Sâbite, eşyanın ilâhî ilimdeki ezelî ve ebedî suretleridir. Onlar henüz dış dünyada (hâriçte) maddî bir varlık kokusu koklamamışlardır («el-A'yânü lem teşumme râyihate'l-vücûd»).
• Hakk Teâlâ, Feyz-i Akdes (En Kutsal Tecellî) ile Zât'ından sıfat ve a'yân mertebesine tecellî eder. Feyz-i Mukaddes ile de bu a'yânın istidatlarına göre onları dış dünyada görünür kılar.
• Dolayısıyla eşyaya varlık veren Hak'tır; ancak eşyanın kaderini ve kabiliyetini belirleyen, onun ilâhî ilimdeki kendi a'yân-ı sâbitesidir. Bu tespit, cebir ve kader çıkmazını çözen muazzam bir irfânî düğümdür.

Câmî, varlığın ışığa, kesretin ise rengarenk camlara benzediğini söyler: Işık tektir; cam yeşilse yeşil, kırmızıysa kırmızı görünür. Kusur ışıkta değil, kabın kendi kabiliyetindedir.

FASIL III: İnsân-ı Kâmil'in Berzah Makamı: Âlemin Ruhu ve Cilâsı

Molla Câmî, Fusûs'un ilk faslı olan Hz. Âdem (İlâhî Hikmet) bahsini şerh ederken İnsân-ı Kâmil'in yaratılış gayesini açıklar. Âlem, insan yaratılmadan önce cilasız bir aynaya benziyordu. Sureti vardı fakat idraki ve ruhu yoktu. Cenâb-ı Hak, bu aynayı cilalamak ve kendi isimlerinin cem'ini tek bir aynada seyretmek için Hz. Âdem'i ve onun şahsında İnsân-ı Kâmil'i halk etti.

Câmî'ye göre İnsân-ı Kâmil iki temel vazifeyi ifa eder:

• Âlemin Koruyucusu (Hâfızü'l-Âlem): İnsân-ı Kâmil yeryüzünde bulunduğu müddetçe âlem nizamı devam eder. O, hazinenin üzerindeki hükümdarlık mührü gibidir. Mühür kalktığında hazine dağılır (Kıyamet kopar).
• Berzahiyyet-i Kübrâ: İnsân-ı Kâmil, Vücûb (Zorunlu Varlık) ile İmkân (Mümkün Varlık) arasında bir berzahtır. Hak'tan feyzi alır, halka dağıtır; halkın niyazını Hak dergâhına arz eder.

Molla Câmî, her bir insanın potansiyel olarak bir kâmil nüsha olduğunu, ancak nefs terbiyesi ve aşk rehberliği olmaksızın bu potansiyelin fiile çıkamayacağını veciz beyitleriyle terennüm eder.

FASIL IV: Hikmet-i Kelimiyye: 27 Peygamberin Kelimelerindeki Zâtî Tecellîler

Molla Câmî, Fusûsü'l-Hikem'deki 27 peygamberin her birine tahsis edilen hikmetleri teker teker tahlil eder. Her peygamber, Cenâb-ı Hakk'ın bir isminin ve hikmetinin tecessüm etmiş 'kelimesi'dir:

• Hz. Şît (Nefsî Hikmet): İlâhî bağışların (hibât) karşılıksız zâtî lütuf olduğunu gösterir.
• Hz. Nûh (Subbûhî Hikmet): Tenzih ve teşbih dengesini kuramayan kavimlerin helâkini, Hakk'ı hem tenzih hem teşbih ile idrak etmenin hakikatini açıklar.
• Hz. İbrâhîm (Heymî Hikmet): Aşkın ve ilâhî nüfuzun (hullet) sırrını, sevgilinin varlığının âşığın bütün zerrelerine sirâyet edişini beyan eder.
• Hz. Yûsuf (Nûrî Hikmet): Âlem-i Misâl, rüya tabiri ve suretlerin mânâya dönüşüm fiziğini anlatır.
• Hz. Mûsâ (Ulvî Hikmet): Firavun'un öldürdüğü çocukların ruhlarının Hz. Mûsâ'da cem oluşunu ve celâl tecellîsinin kemâlini sergiler.
• Hz. Muhammed (Ferdî Hikmet): Bütün hikmetlerin aslı, cem'i ve mührüdür. Üç şeyin sevgisi (Kadın, Güzel Koku, Namaz) üzerinden varlığın zâtî seyrini tamamlar.

Câmî'nin bu fasıllardaki açıklamaları, peygamberler tarihini tarihsel bir kronolojiden çıkarıp, ebedî bir irfân yolculuğuna dönüştürür.

FASIL V: Naḳdü'n-Nusûs ve Aşk Metafiziği: Fenâ'dan Bekâ'ya Ruhanî Seyir

Molla Câmî'nin Fusûs şerhinin zirvesi, Naḳdü'n-Nusûs'ta özetlediği 'Aşk' (Işk) metafiziğidir. Câmî'ye göre varlığın var olma sebebi aşktır: «Kenz-i Mahfî idim; bilinmeyi sevdim (ahbebtü) ve mahlûkatı halk ettim.» Sevgi olmasaydı hiçbir şey gayb karanlığından şuhûd meydanına adım atmazdı.

Sâlikin manevî yükselişi üç mertebede tamamlanır:

1. Fenâ fi'l-Ef'âl: Bütün fiillerin hakikatte Allah'a ait olduğunu görmek.
2. Fenâ fi's-Sıfât: Bütün hayat, ilim, irade ve kudretin Hakk'ın sıfatlarının tecellîsi olduğunu müşahede etmek.
3. Fenâ fi'z-Zât ve Bekâ Billâh: Kendi izafî benliğini Hakk'ın mutlak varlığında yok edip, Hakk ile baki olmak ve kesret içinde vahdeti yaşamak.

Molla Câmî'nin şerhi, akıl ile kalbi, şeriat ile hakikati, şiir ile hikmeti birleştiren bir tevhid şaheseri olarak kütüphanemizin baş köşesinde parıldamaktadır.

FASIL VI: Levâ'ih ve Eşi'atü'l-Leme'ât: Zât-ı Mutlak'ın Aşk Aynasında Sonsuz Zuhuru

Hâtemü'ş-Şuarâ ve Ârif-i Rabbânî Nûreddîn Abdurrahmân Câmî (ö. 898/1492), İbnü'l-Arabî ekolünü Fars ve Türk irfan coğrafyasına en yüksek şiirsel ve felsefî kudretle taşıyan zattır. Molla Câmî'nin Levâ'ih (Parıltılar) ve Fahreddîn-i Irâkî'nin eserine yazdığı Eşi'atü'l-Leme'ât adlı şerhleri, Vahdet-i Vücûd metafiziğini bir Aşk Ontolojisi olarak formüle eder.

Câmî'ye göre Hak Teâlâ, ezelde 'Kenz-i Mahfî' (Gizli Hazine) idi; bilinmeyi ve cemâlini seyretmeyi sevdi (Aşk-ı Zâtî) ve mevcudatı bir ayna gibi halk etti. Kâinattaki her zerrenin hareketi, bülbülün güle feryadı, mecnunun leylâya meyli, hakikatte Mutlak Güzellik'in (Hüsn-i Mutlak) kendi cemâlini temaşa arzusundan neş'et eder. Varlık aşktır; aşığı da, maşuku da, aşkın kendisi de tek bir Zât'ın tecellî merasimleridir.

FASIL VII: Fusûs'taki 27 Kelimenin Şerhi: Âdem'den Muhammed (s.a.v.)'e Hikmetler Silsilesi

Molla Câmî'nin Şerhu Fusûsi'l-Hikem'i, Şeyhü'l-Ekber'in 27 Peygamberin kalbine inen ilahî kelimelerini şerheden en dakik ve berrak metindir. Câmî, her peygamberin belirli bir İsm-i İlahî'nin mazharı olduğunu açıklar:

• Kelime-i Âdemiyye (İlâhî Hikmet): İnsanın hilafeti ve bütün esmâyı câmi oluşu.
• Kelime-i İbrâhîmiyye (Heyâmî Hikmet): Halîlullahlık makamı ve varlığın ilahî aşk ateşiyle sarhoş oluşu.
• Kelime-i Mûseviyye (Ulviyye Hikmeti): Firavun'un bâtıl benliğine karşı Hakk'ın kibriyâ ve saltanat tecellîsi.
• Kelime-i Îseviyye (Nübüvviyye Hikmeti): Nefes-i Rahmânî ile ölü kalpleri diriltme nûru.
• Kelime-i Muhammediyye (Ferdiyye Hikmeti): Bütün hikmetlerin zirvesi; Ahadiyyet ile Kesret'in, Cemâl ile Celâl'in mükemmel vahdeti.

FASIL VIII: Varlık Mertebeleri (Hadarât-ı Hams) ve Câmî'nin Ontolojik Çözümlemeleri

Câmî, Nakdü'n-Nusûs eserinde 'Beş İlahî Mertebe'yi (Hazarât-ı Hams) felsefî itirazlara mahal bırakmayacak bir berraklıkla tanzim eder: 1. Lâ-Taayyün (Gayb-ı Mutlak): Zât-ı Bârî'nin hiçbir vasıf ve kayıtla bilinmediği Ahadiyyet makamı. 2. Taayyün-i Evvel (Vahdet): Zât'ın kendi zâtını, sıfatlarını ve a'yân-ı sâbiteyi icmâlen bildiği mertebe. 3. Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet): İsim ve sıfatların tafsilen temeyyüz ettiği ilim mertebesi. 4. Âlem-i Ervâh ve Melekût: Maddeden mücerred lâtîf nûrânî cevherler âlemi. 5. Âlem-i Şehâdet ve İnsân-ı Kâmil: Bütün bu mertebeleri bünyesinde toplayan cismanî âlem ve onun gözbebeği olan Kamil İnsan.

FASIL IX: Molla Câmî'nin Nakşibendî Silsilesindeki Yeri ve Kalbî Zikir-Şuhûd Metodolojisi

Molla Câmî, sadece teorik bir filozof değil, Hâce Ubeydullah-ı Ahrâr Hazretleri'nin müridi ve Nakşibendiyye tarikatının büyük bir mürşididir. Onun Vahdet-i Vücûd anlayışı, Nakşibendî yolunun 'Hûş der-dem' (her nefeste uyanık olmak), 'Nazar ber-kadem' (kendi ayak ucuna bakmak) ve 'Yâd-kerd' (sürekli kalbî zikir) prensipleriyle yoğrulmuştur. Câmî'ye göre nazariyesiz sülûk körlüktür; sülûksuz ve zikirsiz nazariye ise kibirdir.

FASIL X: Şerhu Fusûsi'l-Hikem'den Seçme İrfan ve Vahdet İncileri: Hakikat Taliplerine Nasihatler

Molla Câmî'nin eseri, dünya hırsıyla kirlenmiş zihinleri arındıran ebedî nasihatlerle sona erer: "Ey hakikat talibi! Kesret denizinde boğulmaktan kurtulmak istiyorsan, her dalganın aslında su olduğunu gör. Suretlere takılıp kalma; suretlerin arkasındaki Musavvir'i müşâhede et. Gönül haneni masivadan süpür ki, Sultan oraya nüzul eylesin. Sen aradan çıkınca geriye sadece O kalacaktır." Câmî'nin bu irfan meş'alesi, Osmanlı medreselerinden Hint dergâhlarına kadar asırlarca kalpleri aydınlatmıştır.