Molla Câmî: Levâyih, Vahdet-i Vücûd ve Nûr Metafiziği Külliyâtı

Nûreddin Abdurrahman b. Ahmed el-Câmî (817-898 / 1414-1492), İslâm edebiyatı ve irfânında 'Hâtemü'ş-Şuarâ' (şairlerin mührü) ve 'Molla Câmî' unvanıyla anılan abidevî bir kutuptur. Horasan'ın Câm kasabasında doğmuş, Herat ve Semerkand'ın yüksek ilim halkalarında tefsir, hadis, kelâm, mantık ve riyâziye tahsil etmiştir. Hâce Sa'deddîn-i Kâşgarî vasıtasıyla Hâcegân/Nakşibendiyye mektebine intisap etmiş; Şeyh Ubeydullah Ahrâr hazretlerinin derin mânevî terbiyesiyle 'fenâ fi'l-Hak' ve 'bekā bi'l-Hak' makamlarına vâsıl olmuştur. Timur İmparatorluğu'nun kültür başkenti Herat'ta Hüseyin Baykara ve Ali Şîr Nevâî'nin hürmet ve muhabbetini kazanarak koca bir asra damgasını vurmuştur.

Molla Câmî'nin irfan sahasındaki en duru ve tesirli eseri şüphesiz 'Levâyih'tir (Parlayan Şimşekler / Nûr Parıltıları). Otuz altı müstakil 'Lâiha'dan meydana gelen bu risale; İbnü'l-Arabî, Sadreddin Konevî ve Feridüddin Attâr'ın en girift metafizik nazariyelerini fevkalade lirik, cezbedici bir Farsça nesir ve rubâîlerle izah eder. Her bir lâiha, sâlikin zihnindeki kesret perdelerini yakan ve arkasındaki Vahdet nûrunu aşikâr kılan manevi bir şimşek hükmündedir.

Câmî, Levâyih'te Vahdet-i Vücûd'u muhkem aklî ve kalbî delillerle temellendirir. Hakiki varlık birdir ve O da Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Ecelli ve A'lâsıdır. Mümkinât (yaratılmışlar) ise kendi zatlarında mutlak bir adem (yokluk) üzere olup, ancak Vücûd-ı Mutlak'ın üzerlerine düşen nûrânî şuâlarıyla vücûd rengine bürünürler. Câmî meşhur ayna mecazını kullanır: Bir tek güneş vardır; lakin binlerce farklı renkteki ve şekildeki cam kırığında binlerce farklı güneş görünür. Çokluk camlardadır; nûrda asla çokluk yoktur.

Câmî'nin ontolojisi baştan sona bir 'Nûr Felsefesi'dir (Hikmet-i İşrâk ile Vahdet-i Vücûd sentezi). 'Allāhu nûru's-semâvâti ve'l-ard' âyetini şerhederken nûrun mahiyetini 'bizâtihi zâhir, gayrını izhâr eden' (bizzat aşikâr olan ve diğer her şeyi aşikâr kılan) kemal sıfatı olarak tanımlar. Kâinatta zulmet (karanlık) müstakil bir varlık değildir; nûrun ademîleşmesinden ve perdeler arkasına gizlenmesinden ibarettir. Dolayısıyla eşyanın hakikati Zât-ı Vâcibü'l-Vücûd'un nûrânî tenezzülünden ibarettir.

Levâyih'te varlığın yaratılış sırrı 'Kenz-i Mahfî' (Gizli Hazine) hadis-i kudsîsiyle izah edilir: 'Gizli bir hazine idim; bilinmeyi sevdim (muhabbet ettim) ve halkı yarattım.' Câmî'ye göre varlığın mayası ve ilk muharrik kuvveti Aşk'tır. Cemâl-i Mutlak, Kendi cemâlini Kendi zâtında müşahede ettiği gibi, mazharlar aynasında da görmek murad etmiştir. Aşk, sâliki kesret bağlarından kurtaran, benlik dağını eriten ve maşukun ebedî nûrunda ifnâ eden kudsî kemenddir.

Molla Câmî, yalnızca Levâyih ile kalmamış; Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'inin özü olan 'Nakşü'l-Fusûs'u şerhederek 'Nakdü'n-Nusûs'u kaleme almıştır. Bu eser, Vahdet-i Vücûd mektebinin en dakik terimlerini (A'yân-ı Sâbite, Hazerât-ı Hams, Nefes-i Rahmânî, Hakîkat-i Muhammediyye) bir geometrik intizam içinde izah eder. Câmî, İbnü'l-Arabî aleyhtarlarının itirazlarını bu şerhle çürütmüş ve ekolün Osmanlı ve Şark dünyasındaki en güvenilir müracaat merci olmasını sağlamıştır.

Câmî'nin 'Nefehâtü'l-Üns min Hadarâti'l-Kuds' adlı tezkiresi, İslâm velâyet tarihinin en muhkem kütüphanesidir. Sahâbe ve tâbiîn devrinden XV. asra kadar 616 büyük sûfî, veli, ârif ve kâmil mürşidin hal tercümelerini, mânevî meşreplerini ve menkıbelerini ihtiva eder. Eser, Ali Şîr Nevâî tarafından Çağatay Türkçesine (Nesâyimü'l-Mahabbe), Lâmiî Çelebi tarafından ise 'Fütûhü'l-Mücâhidîn' adıyla Osmanlı Türkçesine tercüme edilerek Anadolu irfânının ana damarı haline gelmiştir.

Levâyih'te kesret ile vahdet arasındaki irtibat şu eşsiz rubâî ile mühürlenir: 'Deniz birdir, dalgalar ise onun suretleridir / Dalgaya bakan çokluk görür, denize bakan birlik.' Câmî, âlemin zâtı itibariyle Hak'tan gayrı olmadığını; fakat mertebe ve taayyün itibariyle Hak ile halkın birbirine karıştırılmaması gerektiğini (tenzih ile teşbih dengesini) titizlikle muhafaza eder. Bu denge, panteizm (kamu-tanrıcılık) sapkınlığı ile Vahdet-i Vücûd arasındaki uçurumu netleştirir.

Câmî'nin şöhreti Horasan sınırlarını aşarak İstanbul'a ulaşmıştır. İstanbul'un fâtihi Fâtih Sultan Mehmed Han, Câmî'ye büyük bir muhabbet beslemiş, Kelâmcılar (Tehâfütçüler), Felsefeciler ve Sûfîler arasındaki ihtilafı hakem sıfatıyla halletmesi için ricada bulunmuş; Câmî de bunun üzerine 'ed-Dürretü'l-Fâhire'yi telif etmiştir. Fâtih ve oğlu II. Bâyezid, Câmî'yi İstanbul'a davet etmek için her yıl yüz binlerce akçelik tahsisat ve kıymetli hediyeler göndermişlerdir.

Molla Câmî'nin Levâyih'te ortaya koyduğu 'Her zerrede bütünün nûru mündemiçtir' (el-Küllü fi'l-cüz') ve 'Âlem sürekli bir yok oluş ve yeniden yaratılış (Halk-ı Cedîd) nabzıyla çarpar' fikri; modern kuantum alan teorisi, holografik evren modeli ve foton fiziğiyle şaşırtıcı bir paralellik arz eder. Evren katı bir madde yığını değil, tek bir Vücûd Nûru'nun kesintisiz ve dinamik bir tecellî okyanusudur.