Molla Câmî ve el-Fevâidü'd-Diyâiyye: Nahiv Felsefesi, İ'rab Sırları ve Lisan Metafiziği Külliyâtı

Hicri 817 (Miladi 1414) yılında Horasan'ın Câm kasabasında doğan Mevlânâ Nûreddin Abdurrahman Câmî (k.s.), Timur Rönesansı'nın başkenti Herat'ta ilim ve irfanın zirvesine oturmuş evrensel bir dehadır. O; hem Nakşibendiyye meşâyihinin büyük kutbu (Hâce Ahrâr-ı Velî'nin müridi), hem Fars şiirinin 'Hâtemü'ş-Şuarâ'sı (şairlerin mührü), hem de fıkıh, tefsir, kelâm ve Arap lügat ilimlerinin tartışmasız üstadıdır. Ali Şîr Nevâî ve Sultan Hüseyin Baykara'nın hürmetle baş eğdiği Câmî, bütün ilimleri Vahdet-i Vücûd irfanının birer tecellî aynası olarak görmüş ve eserlerini bu tevhid şuuruyla mühürlemiştir.

Molla Câmî, oğlu Ziyâüddin Yûsuf'un Arap dili ve nahiv ilmini en sağlam, mantıklı ve felsefi kökleriyle kavraması amacıyla İbnü'l-Hâcib'in meşhur nahiv metni el-Kâfiye'yi şerh etmiştir. Oğlu Ziyâüddin'e nispetle 'el-Fevâidü'd-Diyâiyye' (Ziyâ'ya Bahşedilen Faydalar) adını verdiği bu eser, telif edildiği andan itibaren İslâm dünyasında öylesine büyük bir hürmet görmüştür ki; asırlarca Osmanlı, İran, Orta Asya ve Hindistan medreselerinde doğrudan 'Şerh-i Molla' veya 'Molla Câmî' adıyla anılarak nahiv tahsilinin nihai zirve kitabı olmuştur.

Molla Câmî'ye göre lafızlar (kelimeler), keyfî ve yapay ses yığınları değildir. Dil; zihindeki kavramların, zihindeki kavramlar ise haricî âlemdeki ayân-ı sâbitenin (varlık hakikatlerinin) sembolik giysisidir. Konuşan insan, aslında Cenâb-ı Hakk'ın 'el-Mütekellim' sıfatının kendisindeki tecellîsine ayna olmaktadır. Bu sebeple nahiv (sentaks); lafızların birbirine eklemlenme kanunlarını tespit ederken, hakikatte kâinattaki varlık mertebelerinin birbirine bağlanma hiyerarşisini deşifre etmektedir.

Arapça'nın en hayret verici mucizesi olan 'İ'rab' (kelimelerin sonundaki hareke değişimleri); kelimenin cümle içindeki vazifesini, hakikatini ve tasarruf gücünü belirler. Molla Câmî; 'Âmil' (etki eden güç), 'Ma'mûl' (etkiyi kabul eden unsur) ve 'İ'rab' (bu etkinin zahirdeki izi olan ref', nasb, cer, cezm) üçlüsünü kâinattaki illet-muallel ve sebep-sonuç kanununun dilbilimsel tecellîsi olarak izah eder. Fail (özne) ref' ile yücelir; mef'ûl (nesne) nasb ile vazifeyi yüklenir; izâfet (tamlayan) cer ile aidiyeti mühürler.

Nahiv ilminin temelini teşkil eden 'Kelime üçe ayrılır: İsim, Fiil ve Harf' kaidesi, Molla Câmî'nin nazarında ontolojik bir tablodur: 1. İsim: Kendi başına bir manaya delalet eden ve zamanla kayıtlanmayan kelimedir; bu haliyle Zât ve Esmâ mertebesini temsil eder; 2. Fiil: Zamanla (geçmiş, şimdiki, gelecek) mukayyet bir eyleme delalet eder; bu haliyle melekûtî oluşları, tekvîn sıfatını ve kâinattaki kesintisiz yaratılışı (külli yevmin hüve fî şe'n) remzeder; 3. Harf: Kendi başına mana ifade etmeyip iki kelimeyi birbirine bağlayan cevherdir; bu haliyle varlıkları birbirine bağlayan ilahi rabıta ve feyz kanallarıdır.

Molla Câmî, kelimelerin sonunun değişmemesi hali olan 'Mebnî'lik ile şartlara göre hareke değiştiren 'Mu'reb'lik bahsini derin bir irfanla irdeler. Mebnî kelimeler (zamirler, işaret isimleri, harfler); değişmeyen ilahi kanunların, arşın sarsılmaz temellerinin ve vahdetin sembolüdür. Mu'reb kelimeler ise kâinattaki tecellîlerin çeşitliliğine, imtihan şartlarına ve zuhûr sahasındaki dinamizme işaret eder. Sâlik de tıpkı bir mebnî kelime gibi kalbindeki tevhitte sabit, mu'reb bir kelime gibi halka hizmette esnek ve mütevazı olmalıdır.

Bir sözün 'kelâm' sayılabilmesi için dinleyicide tam bir sükûnet hasıl edecek bir 'İsnâd' (hüküm bağı) taşıması şarttır. Mübtedâ (özne) ve Haber (yüklem) arasındaki bu rabıta; Mantık ilmindeki Mevzû-Mahmûl ve Kelâm ilmindeki Vücûd-Sıfat dengesinin lisan sahasındaki inşasıdır. Molla Câmî, haberin çeşitlerini, mübtedânın tayinini ve isnâdın delaletlerini tahlil ederken mantığın en çetin problemlerini nahiv potasında çözüme kavuşturur.

Osmanlı medrese sisteminde talebeler sırasıyla Emsile, Binâ, Maksud, İzzî, Merâh, Avâmil, İzhâr ve Kâfiye okuduktan sonra; alet ilimlerinin en yüksek tacı olarak 'Molla Câmî'yi okurlardı. Bir talebenin 'Câmî'yi bitirdim' demesi; artık yüksek kelâm, fıkıh usûlü ve tefsir metinlerini doğrudan çözecek, cümlelerin en derin icaz ve i'rab düğümlerini çözecek bir 'müdakkik' seviyesine eriştiğinin belgesi sayılırdı.

el-Fevâidü'd-Diyâiyye o derece bereketli ve muhkem bir eser olmuştur ki, üzerine yüzlerce âlim tarafından hâşiye ve ta'lîkāt yazılmıştır. Molla Câmî'nin en seçkin talebesi Abdülgafûr-ı Lârî'nin yazdığı hâşiye ('Hâşiye-i Abdülgafûr') ve ona Abdülhakîm es-Siyâlkûtî'nin düştüğü notlar; İslâm medeniyetinin metin tenkidi ve analitik zihin terbiyesinin en mükemmel örnekleri arasında yerini almıştır.

20. yüzyılda Chomsky'nin 'Üretici Dönüşümsel Dilbilgisi' (Generative Grammar) veya Saussure'ün 'Göstergebilim' (Semiotics) kuramlarıyla keşfedilmeye çalışılan dilin derin yapısı (deep structure) ve yüzey yapısı (surface structure) ayrımı; Molla Câmî tarafından 'Takdîrî İ'rab', 'Mahzûf Âmiller' ve 'Ma'nâ-yı Aslî / Ma'nâ-yı Tebeî' kavramlarıyla 500 yıl önce eksiksiz bir felsefi zeminle açıklanmıştır.