Mişkâtü'l-Envâr ve Âyetü'n-Nûr Şerhi: İmam Gazâlî'nin Işık Metafiziği

Gazâlî eserin başında 'Nûr' kavramının mahiyetini masaya yatırır. Avam halk ışığı sadece 'karanlığı gideren ve gözün nesneleri görmesini sağlayan fiziki güneş veya lamba ışığı' zanneder. Oysa Gazâlî şu 7 noksanlık sebebiyle fiziksel gözün gördüğü ışığın 'hakiki nur' olamayacağını ispat eder:

1. Fiziksel göz kendini göremez; oysa basiret ve akıl kendi kendini de idrak eder.
2. Göz çok uzaktaki cisimleri küçücük görür; akıl ve basiret ise mesafelerden münezzehtir.
3. Göz çok yakındaki cisimleri de göremez; basiret için yakınlık engel değildir.
4. Göz perdelerin, duvarların ve engellerin arkasını göremez; keşf perdeleri delip geçer.
5. Göz sadece eşyanın dış yüzeyini (kabuğunu) görür; basiret eşyanın özüne ve atomuna nüfuz eder.
6. Göz sonlu ve sınırlı nesneleri görür; akıl ve ruh sonsuz manaları kavrar.
7. Göz optik yanılsamalara düşer (serabı su sanır); ilahi nurla aydınlanan basiret ise asla yanılmaz.

Dolayısıyla hakiki, mutlak ve zâtî Nûr; hem kâinatı yokluk karanlığından varlık aydınlığına çıkaran hem de kalpleri marifetullah ile aydınlatan Cenâb-ı Allah'tır.

İmam Gazâlî, âyet-i kerîmedeki beş muazzam sembolü insanın idrak basamaklarıyla tevil eder:

• 1. Mişkât (Kandillik / Duvar Oyuğu): Dış dünyadan gelen duyusal verileri toplayan Rûh-ı Hissîdir (Duyusal Ruh). Göz, kulak, burun gibi duyuların ışığı bu oyukta toplanır.
• 2. Zücâce (Sırça / Şeffaf Cam): Duyulardan gelen sûretleri arındıran, berraklaştıran ve koruyan Rûh-ı Hayâlîdir (Muhayyile Gücü). Cam şeffaftır; ışığı geçirir ama rüzgardan korur. Hayal gücü de manaları maddî rüzgarlardan muhafaza eder.
• 3. Misbâh (Yanan Kandil): Eşyanın küllî hakikatlerini, illetlerini ve ilahi prensipleri kavrayan Rûh-ı Aklîdir (Akıl Gücü). Kandilin alevi hakikatleri aydınlatır.
• 4. Şecere-i Mübâreke (Mübarek Zeytin Ağacı): Fikirlerin dallanıp budaklandığı, bir temel prensipten binlerce hikmet ve ilim meyvesi veren Rûh-ı Fikrîdir.
• 5. Zeytinyağı (Duhn): Kendisine ateş değmeden parlamaya hazır olan, peygamberlere ve büyük velilere mahsus Rûh-ı Kudsî-yi Nebevîdir. Bu ruh, harici bir öğrenime ihtiyaç duymaksızın doğrudan ilahi vahiy ve ilhama açıktır.

Âyette buyrulan 'Nûrun alâ nûr' (Nûr üstüne nûr); insanın saflaşmış aklı ve fıtratı ile semadan inen ilahi vahyin kucaklaşmasıdır. Akıl bir çıra gibidir; vahiy ise onu tutuşturan semavi alevdir. Çıra olmadan ateş dünyada duramaz; ateş olmadan da çıra aydınlatamaz. Vahiy ile arınmış akıl birleştiğinde yeryüzü ve melekût nura gark olur.

Hadis-i şerifte bildirilen: 'Allah'ın yetmiş bin nur ve karanlık perdesi vardır. Şayet onları açacak olsa, Zâtının nurları O'na bakan bütün yaratılmışları yakardı' buyruğunu Gazâlî derinlikle açıklar. Bu perdelerin bir kısmı şirk, küfür ve cehalet gibi karanlık perdelerdir; bir kısmı ise melekût nurları, akıl ve hatta ilahi isimlerin tecellîleridir. Sâlik, her bir nur perdesini aşıp mutlak Zât'a doğru kanatlanmalıdır.

Allah'ın göklerin ve yerin nûru olması; fiziksel atomların kuantum bağlarından galaksilerin dönüşüne ve meleklerin saf nurlarına kadar her mevcudun O'nun tecellîsiyle ayakta durması demektir. Tecellî bir lahza kesilecek olsa bütün kâinat anında yokluğa (ademe) gömülür.

Âyetteki 'Lâ şarkiyyetin ve lâ garbiyyetin' (ne doğuya ne batıya aittir) ifadesi; hakiki tevhîdî irfanın coğrafi sınırlara, dar mezhep taassuplarına ve doğu-batı kutuplaşmalarına sığmayacak kadar evrensel ve mutlak olduğunu beyan eder.

İmam Gazâlî'ye göre bu ilahi kandilin sönmemesi için üç manevi amel lazımdır: Zikr-i dâimî (kesintisiz zikir), tefekkür-i dakîk (derin tefekkür) ve terk-i mâsivâ (kalpten fani dünyalık hırsları söküp atmak).

Modern kuantum fiziğinin ışığı hem dalga hem parçacık olarak tanımlaması ve maddenin aslında hapsedilmiş ışıktan ibaret olduğunu (E=mc²) ispat etmesi; Gazâlî'nin asırlar evvel vazettiği Işık Metafiziği'nin fizik âlemindeki muazzam delilidir.

Fahr-i Kâinât Efendimiz'in (s.a.v.) Mirac gecesinde niyaz ettiği meşhur Nûr duasıyla fasıl nihayete erer: 'Allahümme'c'al fî kalbî nûrâ, ve fî basarî nûrâ, ve fî sem'î nûrâ, ve an yemînî nûrâ, ve an şimâlî nûrâ, ve fevkî nûrâ, ve tahtî nûrâ, ve emâmî nûrâ, ve halfî nûrâ, ve'c'al lî nûrâ!' (Allah'ım! Kalbimi nur kıl, gözümü nur kıl, kulağımı nur kıl, sağımı, solumu, üstümü, altımı, önümü, arkamı nur kıl ve beni baştan aşağı nur eyle!).