Miftâhu'l-Gayb: Sadreddin Konevî ve A'yân-ı Sâbite Metafiziği

FASIL II: Varlığın Beş Mertebesi: Hazerât-ı Hams-ı İlâhiyye

Konevî metafiziğinin omurgasını Hazerât-ı Hams (Beş İlâhî Mertebe / Beş Hazret) teşkil eder. Bu mertebeler zamansal değil, ontolojik ve rütbevîdir:

FASIL III: A'yân-ı Sâbite: İlahî İlimdeki Ezeli Mahiyetler ve İstidat Sırrı

Konevî felsefesinin en özgün kavramı olan A'yân-ı Sâbite (Ayn-ı Sâbite'nin çoğulu), şeylerin dış dünyada (hâriçte) yaratılmadan önce İlâhî İlim'de sahip oldukları ezelî ve ebedî sûretleridir. İbnü'l-Arabî ve Konevî'ye göre:

"Mâ şemmet râyihate'l-vücûd" (A'yân-ı sâbite asla varlık kokusu koklamamıştır).

Yani bu mahiyetler kendi başlarına dış dünyada var olan müstakil cevherler değildir; onlar Hakk'ın zâtî ilmindeki ilmî belirlenimlerdir. Her bir varlığın kaderi, rızkı, ömrü, alacağı nefes ve nihai makamı, kendi Ayn-ı Sâbitesi'nin sahip olduğu "ezelî istidat" (kabiliyet) tarafından tayin edilmiştir.

Hakk Teâlâ, hiçbir varlığa onun ezelî istidadında bulunmayan bir şeyi zorla dayatmaz. Varlıklar ezelde lisan-ı istidat ile ne talep etmişlerse, Hakk'ın Feyz-i Akdes (en mukaddes feyiz) ve Feyz-i Mukaddes tecellisi ile onlara vücûd elbisesi giydirilmiştir. Bu hakikat, kader sırrının en derin tasavvufî tevilidir: "Hüküm, istidadın gereğidir."

FASIL IV: Tecelli-i Zâtî, Tecelli-i Sıfâtî ve Âlemin Her An Yeniden Yaratılışı (Halk-ı Cedîd)

Konevî, Kur'an'daki Rahman Sûresi 29. âyet-i kerîmesini ("Külle yevmin huve fî şe'n" - O, her an yeni bir tecellî ve yaratılıştadır) ve Kâf Sûresi 15. âyetini ("Bel hum fî lebsin min halkin cedîd" - Fakat onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler) hareket noktası kılar.

Evren bir kez kurulup kendi haline bırakılmış mekanik bir saat değildir. Varlık her bir nefeste, her bir 'ân'da (zamanın bölünemeyen en küçük parçası olan ân-ı dâim'de) fenâ bulur ve hemen ardından yeni bir tecellî ile baştan yaratılır. İki nefes arasında hiçbir zaman boşluğu yoktur; bu sebeple insan kesintisiz bir devamlılık (istimrâr) vehmeder. Aslında ne dünkü güneş bugünkü güneştir, ne de bir nefes önceki sen şimdiki sensin! Varlık, her an Hakk'ın nefesiyle (Nefes-i Rahmânî) yenilenen ilahi bir senfonidir.

FASIL V: İnsân-ı Kâmil: İki Denizin Birleştiği Berzah ve Varlık Aynası

Konevî'ye göre İnsân-ı Kâmil, varlık meclisinin nihai meyvesi ve kâinatın gözbebeğidir. Gayb âlemi ile şehâdet âlemi, rûh ile cisim, ulvî ile süflî İnsân-ı Kâmil'in hakikatinde birbirine kavuşur (Mecma'u'l-Bahreyn).

Cenâb-ı Hakk, âlemi yaratmış fakat onda Kendi cemâl ve celâlini kemâliyle seyredecek câmi' bir ayna bulunmadığı için Âdem'i (a.s.) Kendi sûretinde (Esmâ-i Hüsnâ'nın tamamını kuşatan bir istidatla) var etmiştir. İnsân-ı Kâmil, İlâhî Esmâ'nın tamamına mazhardır; zira melekler yalnız Subbûh, Kuddûs gibi tenzîhî isimleri zikrederken, insan celâl ve cemâl isimlerinin zıt kutuplarını nefsinde cem' etme kabiliyetine sahiptir.

FASIL VI: İbnü'l-Arabî ile Konevî Arasındaki Felsefî ve İrfanî Birlik: Endülüs'ten Konya'ya

Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin keşf ve şuhûd diliyle, şathiyeler ve remizlerle kaleme aldığı Füsûsü'l-Hikem ve Fütûhât-ı Mekkiyye, Sadreddin Konevî'nin elinde mantıkî ve aklî bir metoda, sağlam bir felsefî terminolojiye kavuşmuştur. Konevî olmasaydı, İbnü'l-Arabî mektebi Meşşâî ve İşrâkî filozoflar karşısında bu denli köklü ve müdafaa edilebilir bir ontolojik sisteme dönüşemezdi.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin cenaze namazını vasiyeti üzerine bizzat Sadreddin Konevî'nin kıldırmış olması, Konya'nın o dönemde nasıl bir irfan ve tevhid başkenti olduğunu gösterir. Mevlânâ aşkın cezbesiyle söylerken, Konevî aynı hakikatin hendese ve felsefesini kurmuştur. Miftâhu'l-Gayb, akıl ile kalbin, burhan ile keşfin el ele tutuştuğu ebedî bir tevhid manifestosudur.