Mevlânâ Mehmed Neşrî ve Kitâb-ı Cihannümâ: Osmanlı Kuruluş İrfanı, Gaza Felsefesi ve Klasik Kronik Geleneği Külliyâtı

Osmanlı tarih yazıcılığının metodolojik kurucusu ve klasik kronik geleneğinin en mühim üstadı Mevlânâ Mehmed Neşrî (ö. 1520 civarı), 15. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış büyük bir Osmanlı âlimi ve müverrihidir. Doğum yeri ve ilk tahsili hakkında muhtelif rivayetler bulunmakla birlikte, Bursa ve Edirne medreselerinde müderrislik ve kadılık yaptığı, devrin ilim çevrelerinde derin fıkıh, tefsir ve tarih vukufu ile tanındığı bilinmektedir.

Neşrî, Fâtih Sultan Mehmed Han'ın son devirlerine ve bilhassa Sultan II. Bâyezid döneminin ilim ve irfan iklimine şahitlik etmiştir. Sultan II. Bâyezid'in Osmanlı tarihinin derlenmesi, gazaların ve hanedan meşruiyetinin sağlam kaynaklara dayandırılması yönündeki teşvikiyle meşhur eserini kaleme almıştır.

«Tarih ilmi, geçmiş zamanın garip haberlerini ve padişahların gazalarını nakletmekten ibaret değildir; o, mülk ve millet idaresinde aklın basiret gözünü açan, Hakk'ın kâinattaki sünnetullahını gösteren ulu bir hikmet mektebidir.» — Mevlânâ Mehmed Neşrî

Neşrî'nin ilmiye sınıfına mensup bir fakih olması, onun tarihî hadiseleri tahlil ederken şer'î meşruiyet, adalet ve gaza fıkhını daima merkezde tutmasını sağlamıştır.

Neşrî'nin şaheseri olan Kitâb-ı Cihannümâ (Cihanı Gösteren Kitap), evrensel bir İslam tarihi projesi olarak tasarlanmıştır. Eser, başlangıçta 6 ana kısımdan (tabakadan) müteşekkil büyük bir külliyat olarak planlanmıştır:

1. Birinci Kısım: Hz. Âdem'den Hz. Muhammed (s.a.v.)'e kadar peygamberler tarihi (Kısas-ı Enbiyâ).
2. İkinci Kısım: Hulefâ-yi Râşidîn, Emevîler ve Abbâsîler hilafet tarihi.
3. Üçüncü Kısım: İran ve Horasan hükümdarları, Sâsânîler ve eski melikler.
4. Dördüncü Kısım: Gazneliler, Hârizmşahlar ve Moğol istilası.
5. Beşinci Kısım: Büyük Selçuklular, Anadolu Selçukluları ve Anadolu beylikleri.
6. Altıncı Kısım (Âl-i Osmân): Osmanlı Devleti'nin menşei, kuruluşu, yükselişi ve II. Bâyezid devri vekāyii.

Eserin günümüze intikal eden ve onu abideleştiren en mühim parçası, işte bu Altıncı Kısım olan Tevârîh-i Âl-i Osmân bölümüdür. Neşrî, Osmanlı tarihini bir beylik hikayesi olarak değil, İslam hilafetinin ve Selçuklu cihan hakimiyetinin meşru vârisi olarak konumlandırmıştır.

Neşrî, kendisinden önceki Osmanlı tarihçilerinden farklı olarak, eline geçen rivayetleri körü körüne kopyalamamış; devrinin bütün yazılı ve sözlü kaynaklarını toplayarak mukayeseli ve tenkitçi bir süzgeçten geçirmiştir.

Neşrî'nin kullandığı ve sentezlediği ana kaynaklar:

Neşrî, bu senteziyle Osmanlı tarihçiliğini menkıbecilikten çıkarıp ilmî bir disiplin seviyesine yükseltmiştir.

Neşrî'nin Osmanlı tarih felsefesine yaptığı en büyük katkı, Osmanlı hanedanının nesebini Oğuz Kağan'ın büyük oğlu Gün Han oğlu Kayı Boyu'na bağlayan ve Selçuklu Devleti'nden devralınan hilafet ve hâkimiyet silsilesini tescil eden nazariyesidir.

Neşrî'ye göre Osman Gazi'nin hükümdarlık meşruiyeti iki ilahî ve siyasî temele dayanır:

• Oğuz Töresi Meşruiyeti: Türk töresine göre hanlık ve hakanlık hakkı Kayı boyuna aittir. Diğer beylikler (Karamanoğulları, Germiyanoğulları vb.) bu nesebe hürmet etmek mecburiyetindedir.
• Selçuklu Sultanının Menşuru: Konya Selçuklu Sultanı III. Alâeddin Keykubad'ın Osman Gazi'ye gönderdiği tuğ, alem, tabl (davul) ve gaza beratı ile saltanat meşruiyetinin resmen Âl-i Osmân'a intikal etmesi.

Neşrî, bu izahıyla Osmanlı fütûhâtının diğer beyliklerle olan rekabetinde manevî ve hukukî üstünlüğü temin etmiştir.

Neşrî Tarihi, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunu sadece kılıç ve fetihle değil, Horasan erenleri, Ahîler ve tasavvufî irfan meclisleriyle irtibatlandıran en mükemmel rivayeti sunar. Osman Gazi'nin kayınpederi Şeyh Edebâli'nin zâviyesinde gördüğü meşhur rüya, Neşrî'nin kaleminde ebedî bir medeniyet metaforuna dönüşür.

Neşrî'nin tasvir ettiği rüya ve tâbiri:

«Osman Gazi uyurken gördü ki Şeyh Edebâli'nin koynundan bir ay doğup kendi koynuna girdi. Ardından göbeğinden bir ulu çınar bitti. Gölgesi dünyayı tuttu; altından ırmaklar aktı, bağlar bostanlar sulandı, ulu dağlar göründü, dağların dibinden pınarlar kaynadı. Şeyh Edebâli buyurdu: “Müjdeler olsun ey Osman! Hak Teâlâ sana ve zürriyetine padişahlık verdi. Benim kızım Malhun Hatun senin helalin olacak, gölgeniz cihanı kaplayacak!”»

Neşrî, bu rüyayı devletin cihanşümul adaletinin, dört ırmağın (Fırat, Dicle, Nil ve Tuna) fethinin ve manevî bereketinin müjdesi olarak şerh eder.

Kitâb-ı Cihannümâ'nın en destansı sayfaları, 1389 senesinde cereyan eden I. Kosova Zaferi tasviridir. Neşrî, Sultan I. Murad Hüdavendigâr'ın savaş öncesinde ordugâhta sabaha kadar ettiği meşhur münâcâtı en derin manevî vecd ile nakleder.

Sultan Murad'ın münâcâtı:

«Yâ Rabbî! Bu fırtınayı ve tozu dindir; İslâm askerini kâfir elinde zelil eyleme! İlâhî! Bu askerlerin günahını benim boynuma kıl, beni İslâm ordusuna kurban eyle! Beni şehitlik rütbesiyle şereflendir, lâkin din-i mübîn-i İslâm'ı mansûr ve muzaffer eyle!» — Sultan Murad Hüdavendigâr

Neşrî, duadan sonra rüzgârın durduğunu, hafif bir rahmet yağmurunun tozu yatıştırdığını ve sekiz saat süren dehşetli harpten sonra Haçlı ordusunun imha edildiğini anlatır. Savaş meydanını gezerken yaralı Sırp asilzadesi Miloš Obilić tarafından hançerlenerek şehit düşen padişahın son nefesinde tahta Şehzade Bâyezid'in geçirilmesini vasiyet edişini kaydeder.

Neşrî, 1402 Ankara Savaşı felaketini ve ardından gelen on bir yıllık Fetret Devri buhranını ibret dolu bir tarih felsefesiyle ele alır. Yıldırım Bâyezid'in şecaatine rağmen tedbiri elden bırakması, Tatar ve beylik askerlerinin savaş esnasında Timur saflarına geçmesi neticesinde devletin nasıl bir bölünme uçurumuna sürüklendiğini tahlil eder.

Neşrî'nin Fetret tahlilindeki ana vurgular:

• Kardeş Kavgası ve Fitne: Emîr Süleyman, İsa Çelebi, Mûsâ Çelebi ve Çelebi Mehmed arasındaki taht kavgalarının memleketi harap edişi.
• Şeyh Bedreddin Hadisesi: Rumeli'de ortaya çıkan sosyo-dinî çalkantıların devlet nizamına tesiri.
• Çelebi Sultan Mehmed'in İkinci Kuruculuğu: Sabır, adalet, ulema ve Ahîlerle ittifak kurarak dağılan Anadolu ve Rumeli birliğini yeniden tesis etmesi.

Neşrî, devletin bu büyük vartadan yıkılmadan çıkmasını, temelindeki gaza ruhu ve halkın adalet nizamına olan bağlılığı ile açıklar.

Neşrî'nin İstanbul'un fethine dair naklettiği fasıllar, Osmanlı tarihçiliğindeki en muteber fütûhât metinlerindendir. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) «Le-tüftehanne'l-Kostantîniyye...» (Kostantiniyye elbette fetholunacaktır...) hadis-i şerifini fetih ruhunun ana muharrik gücü olarak vazeder.

Neşrî'nin fethe dair tespit ettiği mühim ayrıntılar:

• Akşemseddin Hazretleri'nin Manevî Kumandanlığı: Kuşatmanın en buhranlı anlarında Sultan Mehmed'e verdiği sebat mektupları ve Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin (r.a.) kabr-i şerîfinin keşfi.
• Gemilerin Haliç'e İndirilmesi: Tophaneden Kasımpaşa'ya yağlı kızaklar üzerinden bir gecede yürütülen donanmanın Bizans müdafaasını çökertmesi.
• Fâtih'in Ayasofya Hutbesi ve Eman: Fethin akabinde Ayasofya'da kılınan ilk Cuma namazı, halka can ve mal emânı verilmesi ve şehrin İslâm medeniyetinin poyraz yıldızı haline getirilmesi.

Neşrî, fethi bir çağın kapanıp adalet asrının açılışı olarak takdim eder.

Mevlânâ Mehmed Neşrî'nin dili, 15. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesi (Oğuz Türkçesi) nesrinin en mükemmel numunelerindendir. O, sonraki asırlarda Osmanlı nesrini istila eden ağır ve anlaşılmaz Farsça tamlamalardan uzak durmuş; halkın konuştuğu temiz, zengin, deyimlerle örülü bir Türkçe kullanmıştır.

Üslûbunun karakteristik vasıfları:

• Dramatik Diyaloglar: Padişahların, beylerin ve dervişlerin konuşmalarını canlı tiyatro sahneleri gibi aktarması.
• Öz Türkçe Kelime Hazinesi: «Sü sürmek» (ordu yürütmek), «çeri çekmek», «esenleşmek», «göz karartmak» gibi eski Türkçenin en asil ifadelerinin metne yedirilmesi.
• Ahlâkî ve İbretli Hitaplar: Hadiselerin hitamında okuyucuya doğrudan seslenerek «Ey aziz, gör kim mülk-i cihan kime kaldı!» kabilinden tasavvufî tefekkür çağrıları yapması.

Bu sebeple Neşrî Tarihi, hem bir tarih kaynağı hem de Türk dili ve edebiyatının şaheser bir edebî anıtıdır.

Mevlânâ Mehmed Neşrî, 1520 senesi civarında Bursa'da vefat etmiş ve oradaki kabristana defnedilmiştir. Ancak onun telif ettiği Kitâb-ı Cihannümâ, kendisinden sonraki bütün Osmanlı tarih yazıcılığının ana omurgası ve ana menbaı olmuştur.

Neşrî'nin tarih mektebinin tesirleri:

• Kemalpaşazâde ve İdris-i Bitlisî: Yavuz Sultan Selim devrinin bu büyük müverrihleri, Osmanlı kuruluşunu Neşrî'nin metnini esas alarak Arapça ve Farsça kaleme almışlardır.
• Hoca Sâdeddin Efendi: Meşhur Tâcü't-Tevârîh'inde Neşrî'nin rivayetlerini en yüksek edebî inşâ diliyle süsleyerek saray kütüphanesinin başköşesine koymuştur.
• Modern Batı Tarihçiliği: Franz Taeschner ve Theodor Menzel gibi Alman müsteşrikler Neşrî Tarihi'ni neşretmiş; Hammer, Gibbons ve Babinger Osmanlı Devleti'nin menşeini Neşrî üzerinden inşa etmişlerdir.

«Neşrî olmasaydı, Osmanlı'nın Söğüt ve Domaniç yaylalarından Viyana surlarına uzanan destanî yürüyüşünün ilk iki asrı bir sis perdesi arkasında kalırdı. O, tarihin dağınık hafızasını tek bir cihanşümul kitaba nakşetmiştir.»

Kitâb-ı Cihannümâ, Türk milletinin devlet kurma dehasının ve gaza ahlâkının dünya kütüphanelerindeki en muteber şahididir.