Mesleme el-Mecrîtî ve Rütbetü'l-Hakîm: Endülüs Astronomisi, Kurtuba Zîci, Deneysel Kimya ve Tabiat Metafiziği Külliyâtı

Ebü'l-Kāsım Mesleme b. Ahmed el-Ferezî el-Mecrîtî (ö. yaklaşık 398 / 1007), nisbesinden de anlaşılacağı üzere bugün İspanya'nın başkenti olan Madrid (o dönemki adıyla Mecrît) kalesinde dünyaya gelmiştir. Genç yaşta Endülüs Emevî Devleti'nin ilim ve medeniyet başkenti Kurtuba'ya (Cordoba) göç etmiş; burada devrin en büyük âlimlerinden riyâziyât, felekiyyât, mantık, tıp ve tabiat ilimlerini tahsil etmiştir.

Mecrîtî, Endülüs'te matematik ve astronomi ilimlerinin sistemli bir ekol haline gelmesini sağlayan ilk büyük kurucu üstat kabul edilir. Çağdaşları ve sonraki nesiller tarafından «İmâmü'l-Mühendisîn» (Geometristlerin Önderi) ve «İmâmü'r-Riyâziyyîn bi'l-Endelüs» (Endülüs Matematikçilerinin İmamı) unvanlarıyla anılmıştır. Kurtuba'da kurduğu mektep, sadece İber Yarımadası'ndan değil, Kuzey Afrika ve Avrupa'dan gelen yüzlerce talebenin yetiştiği bir bilim akademisi hüviyeti kazanmıştır.

«İlim tahsil etmek isteyen kimse, evvela hendese ve hesaptan başlamalıdır; zira riyâziyât zihni safsatalardan arındırır, aklı doğru istidlâle alıştırır ve tabiatın sırlarını çözmeye ehil kılar.»

İbn Hazm, Kādî Sâid el-Endelüsî ve İbn Ebî Useybi'a gibi büyük biyografi yazarları, Endülüs'te yetişen bütün dâhi astronom ve tabiplerin (İbnü's-Semh, İbnü's-Saffâr, Zerkâlî) doğrudan veya dolaylı olarak Mecrîtî'nin talebeleri veya onun mektebinin mahsulü olduğunu ittifakla kaydederler.

Mesleme el-Mecrîtî'nin dünya astronomi tarihindeki en büyük hizmeti, Muhammed b. Mûsâ el-Hârezmî'nin ünlü Zîcü's-Sindhind adlı astronomik tablolarını baştan sona yeniden hesaplayarak Endülüs'ün başkenti Kurtuba meridyenine uyarlamasıdır (Zîc-i Kurtuba).

Hârezmî'nin Zîci, Bağdat meridyenine (Kubbetü'l-Arz) ve Sasani Yezdicerd takvimine göre tanzim edilmişti. Mecrîtî, Doğu ile Batı arasındaki boylam farkını (zaman farkını) astronomik gözlemlerle tayin etmiş; gezegenlerin hareket cetvellerini Kurtuba'nın yerel saatine göre dönüştürmüş ve Sasani takvimini kaldırarak yerine Hicrî takvim başlangıcını (1 Muharrem) esas almıştır.

Ayrıca Hârezmî'nin zîcine kendi gözlemleriyle elde ettiği şu yenilikleri eklemiştir:

• Güneş'in dikey ve eğik çıkış (tâli') cetvellerini Kurtuba enlemine (37° 53' K) göre yeniden hesaplamıştır.
• Trigonometrik sinüs ve tanjant cetvellerini hassaslaştırarak, gezegen enlem ve boylamlarının daha küçük açılarla bulunmasını sağlamıştır.
• Yıldızların boylam hareketini presesyon kuralına göre güncelleyerek dönemin en doğru Batı İslam efemerisini meydana getirmiştir.

Hârezmî'nin orijinal Arapça metni kaybolmuşken, Mecrîtî'nin talebesi İbnü's-Saffâr tarafından elden geçirilen ve daha sonra 1126'da Adelard of Bath tarafından Latinceye çevrilen bu Kurtuba Zîci sayesinde Hârezmî'nin astronomi mirası günümüze ulaşabilmiştir.

Mesleme el-Mecrîtî'nin tabiat bilimlerindeki en sarsıcı eseri, 394 (h. 1004) yılında tamamlanan Rütbetü'l-Hakîm (Bilgenin Derecesi) adlı deneysel kimya ve simya kitabıdır. Eser, o dönemde simyayı çevreleyen gizemli ve bâtıl iddialardan sıyrılarak, tamamen laboratuvar deneylerine, tartı hassasiyetine ve maddelerin saflaştırılmasına dayanan modern kimyanın öncüsü bir metodoloji ortaya koyar.

Mecrîtî bu eserde, bilim tarihinde benzeri görülmemiş bir deney kaydeder: Cıva ve havanın ısıtılmasıyla cıva oksit elde edilmesi deneyi. Müellif, camdan bir imbik (el-kürr) içine belirli bir ağırlıkta saf cıva koymuş, kabın ağzını hava almayacak şekilde kapatmış ve kabı 40 gün boyunca hafif bir kum banyosunda ısıtmıştır. Deneyin sonucunu şöyle anlatır:

«Isıtmaya devam ettikçe cıvanın parlak metalik rengi kayboldu ve kabın çeperlerinde kırmızı, ince taneli bir toz (cıva oksit / zencefre) teşekkül etti. Kabı açmadan önce ve açtıktan sonra teraziyle tarttığımda, maddenin cevherinin kaybolmadığını, yalnızca havayla birleşerek yeni bir sûret kazandığını müşahede ettim.»

Modern kimya tarihçisi Eric John Holmyard, Mecrîtî'nin bu deneyinin, 18. yüzyılda Antoine Lavoisier'nin 'Kütlenin Korunumu Kanunu'nu bulurken yaptığı cıva oksit deneyinin birebir ve eksiksiz bir öncülü olduğunu hayranlıkla tespit etmiştir.

Rütbetü'l-Hakîm'de Mecrîtî, metallerin saflaştırılması (tasfiye), eritilmesi ve alaşımların ayrıştırılması üzerine son derece pratik ve endüstriyel bilgiler sunar. Özellikle altın ve gümüşün bakır, kurşun ve demir gibi baz metallerden ayrılması için 'kupelasyon' (potada kurşunla yakma) usulünü ayrıntılarıyla açıklar:

1. Kül Potası (Bûdaka): Kemik külünden yapılan gözenekli potalarda kurşun ve gümüş alaşımının ısıtılması, oksitlenen kurşunun kül tarafından emilmesi ve geriye saf gümüşün kalması.
2. Sülfür ve Cıva Teorisi: Câbir b. Hayyân'ın metallerin kükürt ve cıvadan müteşekkil olduğu nazariyesini kabul etmekle birlikte, bunu metafiziksel bir dogmaya dönüştürmeyip fiziksel özellikleri belirleyen kurucu ilkeler olarak izah eder.
3. Tuzların Saflaştırılması: Amonyak tuzu (nüşadır), zaç yağı (sülfürik asit türevleri), şap ve güherçilenin kristallendirilmesi ve süblimleştirilmesi (tas'îd) usulleri.

Mecrîtî, sahtekâr simyacıların metalleri sarıya boyayarak 'altın yaptık' iddialarını şiddetle reddeder; kimyanın gayesinin tabiat kanunlarını anlamak ve maddeleri en saf hallerine ulaştırmak olduğunu savunur.

İslam düşünce tarihçileri (başta İbnü'l-Kıftî ve Kādî Sâid), 10. yüzyılda Basra'da gizli bir felsefe cemiyeti tarafından kaleme alınan 52 ciltlik Resâilü İhvâni's-Safâ külliyâtını Doğu'dan Endülüs'e bizzat getiren ve yayan kişinin Mesleme el-Mecrîtî veya onun en seçkin talebesi Ebü'l-Hakem Kirmânî olduğunu naklederler.

Bu risalelerin Endülüs'e girişi, İber Yarımadası'nda o zamana kadar hâkim olan katı lafızcı Mâlikî fıkıh çemberini sarsmış; matematik, Pisagorcu sayı mistisizmi, müzik teorisi, astronomi, zooloji ve metafizik tartışmalarını fitillemiştir. Mecrîtî, İhvân-ı Safâ'nın «bütün ilimlerin ahenkli birliği» mefkûresini benimsemiş ve bunu Kurtuba mektebinin temel müfredatı kılmıştır.

«Ruhun hakiki gıdası ilim ve marifettir; hendese zihni, ahlâk nefsi, felekiyyât ise aklı kâinatın Yaratıcısına doğru yükseltir.»

İbn Bâcce, İbn Tufeyl ve İbn Rüşd gibi sonraki dev Endülüs filozoflarının yetiştiği zihinsel zemin, Mecrîtî'nin Endülüs'e aşıladığı bu ansiklopedik felsefi miras sayesinde yeşermiştir.

Mesleme el-Mecrîtî, Batlamyus'un usturlap teorisi üzerine yazdığı Planisphaerium (Kitâbü Tesdîhi'l-Küre) adlı eserini şerh etmiş ve Arapça dünyasında bu eseri geometriyle en yetkin şekilde buluşturan bilgin olmuştur. Ayrıca bizzat kaleme aldığı Kitâbü'l-'Amel bi'l-Usturlâb, Endülüs topraklarında usturlap yapımı ve kullanımı üzerine yazılmış ilk orijinal risaledir.

Eserinde usturlabın mimarisini şöyle açıklar:

• Ümm (Ana Gövde): Tüm safihaları (enlem plakaları) içine alan kalın madeni çerçeve.
• Safâih (Enlem Plakaları): Kurtuba, İşbiliye, Tuleytula, Şam ve Mekke enlemleri için stereografik izdüşümle çizilmiş semt ve irtifa daireleri (mukantarât).
• Ankebût (Örümcek Ağ): En parlak sabit yıldızların uçlarında parıldadığı döner madeni yıldız kafesi.
• İzâde (Cetvel): Aletin arkasında Güneş ve yıldızların ufuktan yüksekliğini ölçmeye yarayan nişangâhlı döner kol.

Mecrîtî'nin talebeleri tarafından imal edilen pirinç usturlaplar, günümüzde Londra Bilim Müzesi, Floransa Galileo Müzesi ve Madrid Arkeoloji Müzesi'nin en kıymetli hazineleri arasında sergilenmektedir.

Mesleme el-Mecrîtî'nin ismiyle anılan en tartışmalı ve en meşhur eserlerden biri Gâyetü'l-Hakîm fî's-Sihr ve't-Tılasmât'tır. 1256 yılında Kastilya Kralı X. Alfonso'nun emriyle İspanyolcaya ve ardından Latinceye 'Picatrix' adıyla çevrilen bu eser, Rönesans felsefesinin (Marsilio Ficino, Pico della Mirandola, Cornelius Agrippa) okült ve kozmolojik metinlerinin ana kaynağı olmuştur.

Eser, antik Harranî (Sâbiî), Bâbil ve Neoplatonik tabiat felsefesini inceler; ancak eserin gayesi büyücülük değil, mikrokosmos (insan) ile makrokosmos (kâinat) arasındaki sempatik rezonans bağlarını açıklamaktır. Modern araştırmacılar (örneğin Holmyard ve Pingree), eserin dil ve üslup açısından Mecrîtî'nin bizzat kendisine mi yoksa onun mektebine mensup bir talebesine mi ait olduğunu tartışmışlardır; ancak her halükârda metin, Mecrîtî'nin Kurtuba mektebinde okutulan tabiat felsefesinin derin bir yansımasıdır.

«Yeryüzündeki hiçbir şey gökyüzünün tesirinden azade değildir; lakin hakiki bilge, bu tesirleri bâtıl niyetlerle değil, eşyanın hakikatini ve ilahî kudretin akış kanunlarını anlamak için tetkik eder.»

Eser, minerallerin, bitkilerin ve hayvanların gezegen saatleri ve burç dereceleriyle olan rezonansını matematiksel ve geometrik sembollerle açıklar.

Mecrîtî'nin büyüklüğü, sadece kendi yazdığı eserlerle değil, kurduğu mektepte yetiştirdiği dâhi talebelerle de ölçülür. Onun rahle-i tedrisinden geçen şahsiyetler, Endülüs'ü dünya biliminin parlayan güneşi haline getirmişlerdir:

• İbnü's-Semh el-Garnâtî (ö. 426 / 1035): Gırnata'da matematik ve astronomi mektebi kurmuş; küre geometrisi, gezegen teorisi ve usturlap risaleleri yazmıştır.
• İbnü's-Saffâr (ö. 426 / 1035): Kurtuba'da usturlap imalatını sanata dönüştürmüş; yazdığı usturlap kılavuzu Latinceye çevrilerek yüzyıllarca Avrupa'da ders kitabı olmuştur.
• Ebü'l-Hakem el-Kirmânî (ö. 458 / 1066): Tıp ve cerrahide çığır açmış; İhvân-ı Safâ risalelerini Saragossa (Sarakusta) ve Kurtuba kütüphanelerine kazandırmıştır.
• Ebû İshak ez-Zerkâlî (Arzachel / ö. 493 / 1100): Mecrîtî'nin ikinci kuşak talebesi olup 'Safîha-i Zerkâliyye'yi (evrensel usturlap) icat etmiş ve ünlü Tuleytula Zîci'ni hazırlamıştır.

Bu altın silsile, İslam biliminin İber Yarımadası üzerinden Pireneler'i aşarak Fransa, Almanya, İngiltere ve İtalya'ya ulaşmasını sağlayan ana arteri teşkil etmiştir.

Mesleme el-Mecrîtî, astronomi ve kimya gibi yüksek ilimlerin yanı sıra, halkın ve tüccarların günlük hayatını kolaylaştıran pratik aritmetik ve miras (ferâiz) matematiğinde de büyük bir otoriteydi. Kaleme aldığı Kitâbü'l-Mu'âmelât (Ticari İşlemler Kitabı), Endülüs ve Mağrib pazarlarında alışveriş, faizsiz ortaklıklar, ölçü-tartı dönüşümleri ve arazi ölçümü konularında temel rehber olmuştur.

Bu eserde Mecrîtî:

1. İki bilinmeyenli denklemlerin ve orantı hesaplarının (kural-ı erbaa / proportion) ticari kâr-zarar ortaklıklarına tatbiki,
2. Hint rakamları ve sıfırın (es-sıfr) Endülüs bürokrasisinde ve muhasebe kayıtlarında yaygınlaştırılması,
3. Karmaşık miras taksimatlarının cebirsel denklemlerle hatasız çözümü konularında pratik metodolojiler geliştirmiştir.

Bu pratik yaklaşım, matematiğin fildişi kulelerden çıkıp pazar yerlerine, vakıf muhasebelerine ve şehir planlamasına nüfuz etmesini sağlamıştır.

Mesleme el-Mecrîtî, 10. yüzyıl İslam dünyasında bilimin Doğu'dan (Bağdat, Basra, Horasan) Batı'ya (Kurtuba, Tuleytula, Fez) taşınmasında kilit rol oynamış bir köprü şahsiyettir. O, yalnızca bir nakilci değil; Doğu'dan aldığı mirası gözlemle düzelten, laboratuvarda deneyle test eden ve yepyeni talebeler yetiştirerek kurumsallaştıran gerçek bir medeniyet kurucusudur.

Mecrîtî'nin mirası üç büyük zirvede özetlenebilir:

• Astronomide: Kurtuba Zîci ve usturlap geometrisiyle Endülüs astronomi mektebinin temellerini atmıştır.
• Kimyada: Cıva oksit deneyi ve tartı hassasiyetiyle simyayı modern deneysel kimyanın eşiğine getirmiştir.
• Felsefede: İhvân-ı Safâ risalelerini Endülüs'e kazandırarak akıl ile hikmeti, hendese ile marifeti buluşturan evrensel bir aydınlanma meşalesi yakmıştır.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık derin monografi, Endülüs'ün ilk büyük dâhisi Mesleme el-Mecrîtî'nin hak ettiği azametli yeri bilim ve tasavvuf tarihimize yeniden teslim etmektedir.