Mecdüddîn İbnü'l-Esîr ve en-Nihâye: Garîbü'l-Hadîs, Mecâzî İfadeler, Sünnet Semantiği ve Hadis Lugatı Külliyâtı

Ebü's-Seâdât Mecdüddîn Mübârek b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî el-Mavsılî (544-606 / 1149-1210), meşhur 'Üç İbnü'l-Esîr Kardeşler'in en büyüğüdür (tarihçi Ali İzzüddîn ve edip Nasrullâh Ziyâüddîn'in ağabeyi). Dicle kıyısındaki Cizre'de (Cezîre-i İbn Ömer) doğmuş, ardından Musul'a yerleşerek tahsilini tamamlamıştır.

Musul Atabegleri Zengîler devrinde vezirlik ve dîvân kâtipliği yapmış, devlet ricali nezdinde yüksek bir itibara sahip olmuştur. Ömrünün son döneminde felç geçirmesine rağmen ilim tedrisini ve telif faaliyetlerini evindeki meclisinde aralıksız sürdürmüş, hadis ve lügat ilimlerinde bir otorite olarak kabul edilmiştir.

Garîbü'l-Hadîs ilmi; Hz. Peygamber (s.a.v.) ve ashâbın sözlerinde geçen, nâdir kullanılan, mecazî derinlik taşıyan veya zamanla unutulmaya yüz tutmuş Arapça lafızların izahını konu edinir. İslâm fetihleriyle Arap olmayan milletlerin Müslüman olması sonucu Arap dilinde 'lahn' (dil bozulması) baş gösterince bu ilim hayati bir kalkan haline gelmiştir.

Ebû Ubeyd Kāsım b. Sellâm, İbn Kuteybe ve Ebû Ubeyd el-Herevî gibi öncülerin eserlerini dikkatle inceleyen Mecdüddîn İbnü'l-Esîr, bu zengin mirası dağınık ve mütekerrir halinden kurtarıp alfabetik ve sistematik bir ansiklopediye dönüştürme vazifesini üstlenmiştir.

Mecdüddîn İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye fî Garîbi'l-Hadîs ve'l-Eser adlı eseri, sahasında yazılmış en mükemmel ve en kapsamlı başvuru kaynağıdır. Müellif, özellikle Ebû Ubeyd el-Herevî'nin el-Garîbeyn'i ile Ebû Mûsâ el-Medînî'nin zeylini birleştirmiş, bunların eksiklerini tamamlayarak esere binlerce yeni nebevî rivayet ve açıklama eklemiştir.

Eser, kelimelerin kök harflerine göre (eliften yâya) tam bir alfabetik düzen içinde tasnif edilmiştir. İbnü'l-Esîr, kelimelerin sadece sözlük anlamını vermekle kalmaz; hadisin geçtiği siyak ve sibakı, fıkhî çıkarımları ve Arap kabilelerinin farklı lehçelerindeki kullanım inceliklerini de serdeder.

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle sonsuz mânâlar ifade etme kabiliyeti) verildi' hadis-i şerifi, en-Nihâye'nin her sayfasında somutlaşır. İbnü'l-Esîr, nebevî ifadelerdeki yüksek istiareleri, tebessüm ettiren nükte ve kinayeleri dilbilimsel bir kuyumcu hassasiyetiyle çözer.

Örneğin 'el-Harbu hud'a' (Harp hiledir/taktiktir), 'el-Cennetü tahte zilâli's-süyûf' (Cennet kılıçların gölgesi altındadır) veya kalbin hallerini tasvir eden nebevî metaforlar, İbnü'l-Esîr'in kaleminde ruhî bir derinlik ve belâgat abidesine dönüşür.

Mecdüddîn İbnü'l-Esîr'in hadis sahasındaki diğer muazzam eseri Câmiu'l-Usûl li-Ehâdîsi'r-Resûl'dür. Müellif; Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve Muvatta'da yer alan bütün rivayetleri tekrarlarından arındırarak alfabetik fıkhî ve ahlâkî konulara göre bir araya getirmiştir.

Eserde her hadisin kaynağı özel rumuzlarla gösterilmiş, râvi zincirleri tenkit edilmiş ve hadislerin anlaşılması güç kelimeleri bizzat metin içerisinde şerh edilmiştir. Bu eser, İslâm dünyasında hadis araştırmacıları için vazgeçilmez bir kılavuz olmuştur.

İbnü'l-Esîr, Arapça kelime köklerinin gelişigüzel semboller olmadığını, kök harflerin taşıdığı fonetik titreşimin ifadelendirilen hakikatle derin bir ontolojik irtibata sahip olduğunu vurgular.

en-Nihâye'de ele alınan her kök, önce Kur'an'daki kullanımıyla, ardından Nebevî sünnetteki tatbikatıyla ve nihayet Câhiliye şiirindeki şahitleriyle (şevâhid) tahkik edilir. Böylece hadis lugatçılığı, Arap dilinin kök felsefesini muhafaza eden canlı bir hafıza haline gelir.

Mecdüddîn İbnü'l-Esîr, kâtiplik ve devlet adamlığı tecrübesine rağmen derin bir zühd ve takva hayatı yaşamıştır. en-Nihâye ve Câmiu'l-Usûl'de kalp hallerine dair hadisleri şerh ederken tasavvuf irfânının kavramlarını ustalıkla kullanır.

'Kalp', 'sadr', 'fuâd', 'lübb' kelimeleri arasındaki nüansları; 'nefs-i emmâre'den 'itmi'nân'a uzanan merhaleleri ve Cenâb-ı Hakk'ın 'Muhabbet' ve 'Kurb' tecellilerini nebevî lafızların aslına sadık kalarak açıklar.

İbnü'l-Esîr sadece bir muhaddis ve lugatçı değil, aynı zamanda Arap gramerinin en zor meselelerini vukufla çözen bir nahiv üstadıdır. İbn Mâlik'in meşhur gramer metinlerini şerh etmiş, hat sanatı ve kâtiplik adabı üzerine eserler kaleme almıştır.

Onun dil anlayışı, kuru bir kuralcılık değil; dilin canlı bir organizma gibi vahiy mesajını en saf ve berrak şekilde sonraki nesillere taşıması gerektiği inancına dayanır.

en-Nihâye'nin İslâm kültür tarihindeki tesiri o derece büyüktür ki, kendisinden sonra yazılan hiçbir genel sözlük ondan müstağni kalamamıştır. İbn Manzûr meşhur Lisânü'l-Arab'ını telif ederken en-Nihâye'yi temel beş kaynaktan biri yapmış ve eserin neredeyse tamamını kendi lügatına aktarmıştır.

Fîrûzâbâdî'nin el-Kāmûsü'l-Muhît'i ve Mürtazâ ez-Zebîdî'nin Tâcü'l-Arûs'u nebevî hadis maddelerinde İbnü'l-Esîr'in tahlillerini nihai hüccet kabul etmiştir. Celâleddîn es-Süyûtî de eseri ed-Dürrü'n-Nesîr adıyla ihtisar etmiştir.

Bugün hadis-i şeriflerin modern zihinlerce yanlış yorumlanmasının, lâfzî zahirciliğe veya inkâra sapılmasının en büyük sebebi, 7. yüzyıl Hicaz Arapçasının mecazî ve semantik kodlarının bilinmemesidir.

Mecdüddîn İbnü'l-Esîr'in mirası, Nebevî kelâmı kendi tarihî, lisanî ve irfânî bağlamı içinde anlamanın en güvenilir anahtarını sunar. en-Nihâye, sünnetin semantik kalesi ve İslâm medeniyetinin dilsel hafızası olarak kıyamete kadar rehberliğini sürdürecektir.