Mansûr el-Buhûtî: Keşşâfü'l-Kınâ', er-Ravzu'l-Murbi' ve Hanbeli Zühd Fıkhı Külliyâtı

Hicrî on birinci asırda (miladî 17. yüzyıl), Osmanlı idaresindeki Mısır ve Ezher-i Şerîf muhitinde Hanbelî mezhebinin en büyük merci ve imamı kabul edilen Ebû's-Sa'âdât Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn b. Hasen b. Ahmed el-Buhûtî el-Mısrî (hicrî 1000-1051 / miladî 1591-1641); fıkıh, usûl, hadis ve zühd sahalarında mezhebin müteahhirîn devrindeki tartışmasız kutbudur.

Nil deltasındaki Menûfiye bölgesine bağlı Buhût köyünde dünyaya gelen Şeyh Mansûr, genç yaşta Kahire'ye gelerek Câmiu'l-Ezher'e intisap etmiştir. Devrin Hanbelî fıkıh kutbu Takıyyüddin İbnü'n-Neccâr el-Fütûhî'nin talebelerinden ve Abdurrahman el-Buhûtî'den dersler almıştır. Kısa sürede zekâsı, hafıza kuvveti ve fıkhî istinbat kabiliyetiyle temayüz ederek Ezher Camii'nin Hanbelî revâkında ders okutan başmüderris makamına yükselmiştir.

Buhûtî, sadece kuru bir kanun maddeleri nakilcisi değil; mezhebin kurucusu İmam Ahmed b. Hanbel'in bizzat temsil ettiği zühd, vera', huşû ve haramlardan titizlikle kaçınma ahlakını yaşayan kâmil bir mürşitti. İbn Humeyd es-Suhubü'l-Vâbile'sinde onu: 'Mısır ve Şam diyarında Hanbelî mezhebinin reisi, asrın fakihi, takva ve vera' timsali' olarak tavsif eder.

Buhûtî'nin İslâm fıkıh kütüphanesine hediye ettiği en abidevi ve en hacimli eser, Şerefeddin Mûsâ el-Haccâvî'nin meşhur metnine yazdığı Keşşâfü'l-Kınâ' 'an Metni'l-İknâ' (el-İknâ' Metninin Peçesini Açan Eser) isimli altı ciltlik devasa şerhidir.

Bu eser, Hanbelî fıkhında hem fetvaya esas olan muteber görüşleri (el-mu'temed) tespit etmesi hem de her meselenin Kitap, Sünnet, icmâ ve kıyastan delillerini zikretmesi bakımından mezhebin 'anayasası' hüviyetini kazanmıştır. Buhûtî, metindeki muğlak ve veciz ibareleri öyle berrak ve selis bir üslupla açmıştır ki, Osmanlı kadıları ve müftüleri Hanbelî ahkâmında doğrudan bu esere başvurmuşlardır.

Eserin en mühim hususiyetlerinden biri, ibadetler bahsinde sadece şeklî şartları (vücûb, sıhhat, fesad) saymakla kalmayıp; namazın, orucun, zekâtın ve haccın bâtınî edeblerini ve ihlas sırlarını da fıkhî metne dahil etmesidir. Buhûtî fıkhı, kalbi diri tutan bir takva mektebidir.

Buhûtî'nin İslâm coğrafyasında, bilhassa Necid, Körfez, Şam ve Mısır medreselerinde en çok okutulan, ezberletilen ve üzerine yüzlerce haşiye yazılan eseri er-Ravzu'l-Murbi' bi-Şerhi Zâdi'l-Mustakni' adını taşır.

Haccâvî'nin İbn Kudâme'nin el-Mukni'sinden özetlediği Zâdü'l-Mustakni' metni, fevkalade veciz ve kapalıydı. Buhûtî bu metni şerhederken ne okuyucuyu usandıracak derecede uzatmış (itnâb), ne de mânâyı zedeleyecek derecede kısaltmıştır (îcâz). Tam bir itidal ile mezhebin tercih edilen hükümlerini beyan etmiştir.

er-Ravzu'l-Murbi', asırlar boyu talebelerin fakihlik melekesini inkişaf ettiren bir tefekkür mektebi olmuştur. Eser, bir mesele zikredildiğinde onun istisnalarını, illetini ve hikmetini öyle bir zarafetle sunar ki, fıkıh tahsil eden talebe kuru ezbercilikten kurtulup ictihad şuuruna erer.

Hanbelî mezhebinde son devir ulemasının 'fetva ve kazada en son merci' olarak ittifak ettiği metin, İbnü'n-Neccâr el-Fütûhî'nin Müntehe'l-İrâdât'ıdır. Bu zirve metni en kâmil manada şerheden müellif de yine Mansûr el-Buhûtî olmuştur. Eserine Dekâiku Üli'n-Nühâ li-Şerhi'l-Müntehâ adını vermiştir.

Buhûtî bu eserinde mezhep içindeki ihtilaflı rivayetleri (rivâyeteyn, vecheyn) kılı kırk yaran bir tahkikle süzgeçten geçirmiş; mezhep imamı Ahmed b. Hanbel'in naslarına ve mezhep kaidelerine en uygun olan sahih görüşü teyit etmiştir.

Bu şerh, Hanbelî fıkhının felsefî derinliğini, usûl-i fıkıh ile fürû-i fıkıh arasındaki organik bağı gözler önüne serer. Buhûtî, hukukun mantıkî tutarlılığını korurken maslahat ve adaleti daima merkeze almıştır.

Buhûtî, Ahmed b. Hanbel'in meşhur Kitâbü'z-Zühd geleneğinin sadık bir varisi olarak, ibadetler fıkhında niyeti ve huşûyu şekilden üstün tutmuştur. Keşşâfü'l-Kınâ'ın ibadetler fasıllarında bu hassasiyet açıkça müşahede edilir.

Buhûtî'ye göre abdest, sadece uzuvları suyla yıkamak değil; gözün, elin, ayağın işlediği günahlardan tevbe suyuyla arınmasıdır. Namaza tekbir ile giren bir mümin, 'Allahu Ekber' dediği anda dünyayı ve içindekileri arkasına atmış olmalıdır. Eğer kalbi namazda dünya hırsıyla meşgulse, lisanı doğru söylese bile kalbi yalanlamış olur.

Oruç bahsinde, sadece midesini ve şehvetini tutan avamın orucu ile; dilini gıybetten, gözünü haramdan, kalbini masivadan koruyan havassın orucunu birbirinden ayırmıştır. Buhûtî, zekâtın ise malı temizleyen ve kalpteki cimrilik hastalığını tedavi eden manevî bir ilaç olduğunu izah etmiştir.

Şeyh Mansûr el-Buhûtî, talebelerine ders verirken daima meşhur hadis-i şerifi hatırlatırdı: 'Helal bellidir, haram da bellidir; ikisi arasında insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur.'

Buhûtî kendi şahsî hayatında bu hadisi adeta tecessüm ettirmişti. Şüpheli gördüğü hiçbir yiyeceği yemez, saraydan veya kaynağı belirsiz vakıflardan gelen maaş ve hediyeleri kabul etmezdi. Mısır'daki küçük mülkünün geliriyle yetinir, eline geçen fazlalığı ise fakir talebelere gizlice dağıtırdı.

Ticaret ve muamelat fıkhında faizin (riba) en gizli ve ince hilelerini (hıyel) ifşa ederek reddetmiş; insanların aldatılmasını, karaborsacılığı ve fahiş fiyatı haram kılan fetvalar vermiştir. Ona göre adil bir pazar ahlakı, cihad kadar mukaddes bir ibadettir.

Hanbelî mezhebinin İslâm hukukuna kazandırdığı en mühim açılımlardan biri, akitlerde asıl olanın mubahlık ve ibâha olduğu prensibidir. Şâfiî ve Hanefî mekteplerine kıyasla Hanbelîler, tarafların şer'î naslara aykırı olmayan her türlü şartı sözleşmeye ekleyebileceklerini (şart serbestisi) savunurlar.

Mansûr el-Buhûtî, Keşşâfü'l-Kınâ'da akitler felsefesini 'karşılıklı rıza ve adaletin tesisi' üzerine bina eder. Satış, kira, şirket, vedia ve rehin akitlerinde aldatma (garar), haksız kazanç ve zorlama (ikrah) bulunan her şartı batıl saymıştır.

Kadınların evlilik akitlerinde kendi haklarını koruyucu şartlar koşabilmelerini (örneğin kocasının ikinci bir evlilik yapmaması veya kadının memleketinden çıkarılmaması şartı) mezhebin en kuvvetli görüşleriyle müdafaa etmiştir. Bu fıkhî açılım, ailenin ve zayıfların korunmasında büyük bir adalet seddi olmuştur.

On yedinci yüzyılda Ezher Camii'nin Hanbelî Revâkı (Revâku'l-Hanâbile), Şeyh Mansûr el-Buhûtî sayesinde altın çağını yaşamıştır. İslâm dünyasının dört bir yanından, bilhassa Arabistan yarımadasından (Necid, Ahsâ, Hicaz, Umman) ve Şam'dan yüzlerce talebe fıkıh tahsil etmek için Kahire'ye akın etmiştir.

Buhûtî'nin tedris usûlü, sadece metin okutmaktan ibaret değildi. O, talebelerini farazi fıkhî meseleler (mesâil-i ictihâdiyye) üzerinde münazaraya teşvik eder, her bir hükmün arkasındaki nassı ve illet-i şer'iyyeyi sorgulatırdı. Talebelerine karşı bir babadan daha şefkatliydi; harçlığı biten gurbetçi talebelerin nafakasını kendi cebinden karşılardı.

Onun rahle-i tedrisinde yetişen İbnü'l-Amâd el-Hanbelî (meşhur Şezerâtü'z-Zeheb müellifi), Muhammed b. Beşîr ve Necid uleması; Buhûtî'nin eserlerini ve fıkıh mektebini bütün İslâm coğrafyasına taşımışlardır.

Ömrünü ilme, ibadete, telife ve talebe yetiştirmeye vakfeden Şeyh Mansûr el-Buhûtî, hicrî 1051 yılının Rebîülevvel ayında (miladî 1641) Kahire'de elli bir yaşında ebedî âleme irtihal etmiştir. Genç sayılabilecek bir yaşta vefat etmesine rağmen arkasında bıraktığı külliyât, asırların birikimini aşacak bir bereket ve azamete sahipti.

Vefatı Kahire'de ve bütün İslâm dünyasında derin bir teessürle karşılanmış, Ezher Camii'nde kılınan cenaze namazına binlerce ulema, kadı, talebe ve halk iştirak etmiştir. Na'şı, Kahire'nin mukaddes Karâfe kabristanına, sâlihlerin ve şehitlerin civarına defnedilmiştir.

Tarihçiler onun vefatı için: 'Mısır'da Hanbelî fıkhının güneşi battı; lakin geride bıraktığı Keşşâf ve Ravz kandilleri kıyamete kadar ilim taliplerinin yolunu aydınlatmaya devam edecektir' kaydını düşmüşlerdir.

Mansûr el-Buhûtî'nin mirası, tarihî bir vesika olarak kalmamış; günümüz İslâm dünyasında yaşayan ve tatbik edilen bir hukuk kaynağı olmaya devam etmiştir. Bilhassa Suudi Arabistan mahkemelerinde ve Körfez ülkelerinin şer'î yargı sistemlerinde, fıkhî ihtilafların hallinde Buhûtî'nin Keşşâfü'l-Kınâ'ı ve er-Ravzu'l-Murbi'i birincil kanunî referans metin kabul edilmektedir.

Modern İslâm Hukukçuları ve Mecelle komisyonları, Buhûtî'nin sözleşme hürriyeti, şartların geçerliliği ve faiz tahlilleri hususundaki inceliklerini modern ticaret hukukunun İslâmîleştirilmesinde rehber edinmişlerdir.

Buhûtî, şeriatın lafzı ile zühdün ruhunu birbirinden ayırmayan hakiki bir İslâm fakihinin nasıl olması gerektiğini şahsında ve eserlerinde ispat etmiştir: Hüküm adalettir, usûl hikmettir, gaye ise Allah'ın rızasıdır.