Mahmûd-ı Şebüsterî: Gülşen-i Râz ve Vahdet-i Vücûd Esrârı Külliyâtı

İslâm irfan tarihinin en veciz ve tesirli manzum metinlerinden biri olan Gülşen-i Râz'ın (Sırlar Bahçesi) müellifi Sa'deddîn Mahmûd b. Abdülkerîm eş-Şebüsterî (ö. 720/1320 civarı), Tebriz yakınlarındaki Şebüster kasabasında doğmuştur. İlhanlılar döneminin ilim, felsefe ve sanat başkenti olan Tebriz'de yetişen Şebüsterî; tefsir, hadis, fıkıh gibi şer'î ilimlerin yanı sıra İbn Sînâ meşşâî felsefesini, Sühreverdî'nin İşrâkî hikmetini ve Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin tasavvufî ontolojisini derinlemesine hazmetmiştir. Hayatını şöhretten uzak, zâhidâne bir mahviyet içerisinde geçirmiş, Tebriz'deki Gülistân makamında medfun bulunmaktadır.

Gülşen-i Râz'ın telif sebebi tasavvuf edebiyatının en meşhur hadiselerindendir: Hicrî 717 (M. 1317) senesinde Horasan'ın büyük âlim ve mutasavvıflarından Emîr Hüseynî-i Herevî, tasavvufun en girift ve çözülmesi güç metafizik meselelerine dair manzum bir mektupla on yedi sual tertip ederek Tebriz ulemasına ve meşâyihine göndermiştir. Mektup Şebüsterî'nin meclisinde okunduğunda, meclistekiler bu sorulara cevap vermesini kendisinden istirham etmişlerdir. Şebüsterî, irticâlen ve hiçbir kitaba müracaat etmeksizin meclis esnasında bu çetin soruları mesnevî tarzında manzum olarak cevaplandırmış; böylece bin civarında beyitten oluşan 'Gülşen-i Râz' şaheseri doğmuştur.

Gülşen-i Râz'ın ilk sorusu tefekkürün hakikatine dairdir: 'Evvelâ düşüncenin ne olduğunu bana bildir; hangi düşünce seyrüsülûk yolunda şarttır?' Şebüsterî bu suale ontolojik ve epistemolojik bir derinlikle cevap verir. Ona göre tefekkür; 'Bâtıldan Hakk'a geçmek ve cüzde mutlak Küll'ü görmektir.' İnsanın aklı, duyular ve mantık kıyasları vasıtasıyla eşyayı kavrayabilir; fakat aklın ışığı Güneş karşısındaki mum ışığı gibidir. Zât-ı Bârî'yi akılla ihata etmeye çalışmak, güneşe çıplak gözle bakıp kör olmaya benzer.

Şebüsterî, felsefecilerin (Meşşâiyyûn) kuru istidlâl ve cedel yöntemini tenkit eder: 'Filozof aklın ayağıyla yürümek ister; halbuki aklın ayağı tahtadandır, tahta ayak ise gayet sebatsız ve kaygandır.' Hakiki tefekkür, zihinsel bir işlem değil, kalbî bir basiret ve müşâhededir. Kul, nefsini arındırıp aklını ilahî nûra teslim ettiğinde, tefekkür bir yük olmaktan çıkar ve eşyanın arkasındaki ilahî kudret nakışlarını seyreden berrak bir aynaya dönüşür.

Gülşen-i Râz'ın en sarsıcı bahislerinden biri, 'Ene' (Ben) kelimesinin ve benlik iddiasının tahlilidir. 'Ben kulum, ben Hakk'ım, ben varım diyen bu ben kimdir?' sualine Şebüsterî şu muazzam teşbihle cevap verir: Güneşin ışığı su damlasına vurduğunda, damla parıldar ve 'Ben ışığım' der. Halbuki su damlasının kendi zâtında hiçbir ışığı yoktur; o ışık bütünüyle Güneş'e aittir. Güneş çekildiğinde damla karanlık bir hiçliğe gömülür.

İşte insanın 'Ben' dediği şey de Hak Teâlâ'nın Vücûd nûrunun adem (yokluk) aynasına akseden gölgesinden ibarettir. İnsan, arızi taayyünleri ve nefsânî vehimleri hakiki varlık zannederek 'Ben' davasına kalkışır. Hakiki vahdet şuhûduna eren ârif ise anlar ki, kâinatta hakiki mânâda 'Ene' (Ben) deme hakkına sahip olan yegâne mevcud Cenâb-ı Hakk'tır. Hallâc-ı Mansûr'un 'Enel-Hak' nidası bir şirk veya ilahlık iddiası değil; bilakis kendi benliğinin mutlak yokluğunu idrak edip Hakk'ın varlığında erimesinin feryadıdır.

Şebüsterî, İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd doktrinini Farsça şiirin zarafetiyle kristalleştirmiştir. Kâinat, ilahî isim ve sıfatların aynadaki tecellîsidir. Bir tek yüz, binlerce aynaya aksederse binlerce yüz gibi görünür; lakin hakikatte ayna karşısında duran sadece tek bir zâttır. Aynaların çokluğu, Zât'ın birliğine halel getirmez:

'Cihan baştan başa bir serâptan, bir hayalden ibarettir; hakiki varlık ise her zerrede aşikâr olan Vâhidü'l-Kahhâr'dır.' Şebüsterî, kesretin (çokluğun) hakiki bir varlığı olmadığını, onun ancak vahdet denizinin dalgaları ve kabarcıkları mesabesinde bulunduğunu beyan eder. Dalga denizden başka bir şey değildir; kabarcık söndüğünde geriye sadece derya kalır. Ârif olan kişi, kesrette vahdeti, vahdette de kesreti müşahede eden kişidir.

Gülşen-i Râz'da varoluş dairesel bir hareket (Devir Nazariyesi) olarak tasvir edilir. Bu daire iki ana kavisden müteşekkildir: 1. Kavs-i Nüzûl (İniş Yayı): Hakk'ın mutlak gayb mertebesinden sırasıyla Ceberût, Melekût, felekler, unsurlar (ateş, hava, su, toprak), madenler, bitkiler ve hayvanlar mertebesine tenezzül ederek kesafet âleminin en dip noktasına (esfele sâfilîn) inmesidir. 2. Kavs-i Urûc (Yükseliş Yayı): İnsânî sûrette beliren rûhun, nefs terbiyesi, zikir, irfan ve aşk vasıtasıyla maddeden sıyrılarak hayvanî, nebâtî ve cismânî bağları koparması; melekût mertebelerini aşarak yeniden ezelî vatanına, Ahsen-i Takvîm sırrına ve Kāb-ı Kavseyn makamına urûc etmesidir.

Şebüsterî'ye göre insan, bu dairenin hem başlangıç noktası hem de tamamlayıcı halkasıdır. İnsan olmaksızın varlık dairesi kapanmaz ve ilahî murad kemâle ermez.

Gülşen-i Râz'ın en meşhur ve dikkat çekici fasılları, zâhir ulemasının zahirî mânâsına takılarak mutasavvıfları itham ettiği sembolik ıstılahların şerhine ayrılmıştır:

1. Şarâb (Bâde): Asla haram olan sarhoş edici içki değildir; bilakis aklı hayrete düşüren, nefsânî kayıtlardan kurtaran ve kalbi ilahî vecd ile dolduran 'Aşk ve İrfan Zevki'dir. 2. Meyhâne (Harâbât): Zâhirî nefsânî benliğin ve gurur binalarının harâb olduğu, sâlikin zühd ve riya kibirinden arındığı kâmil mürşidin dergâhıdır. 3. Sâkî: İlahî feyzi ve mârifet şarabını taliplilerin kalbine dolduran Cenâb-ı Hak veya onun yeryüzündeki nûrani aynası olan İnsân-ı Kâmil'dir. 4. Zünnâr Bağlamak: Hıristiyan papazlarının kemerini takmak değil; ahde vefâ göstermek, nefsânî hevâları zapturapt altına almak ve sülûkte sadakatle hizmet kemerini kuşanmaktır. 5. Büt (Put): Zâhirî heykeller değil; insanın kalbinde taht kuran ve onu Hakk'tan alıkoyan her türlü dünyalık sevgi, şöhret ve benliktir. Âşık, putperest gibi görünür; zira o mahlûkatın sûretine değil, o sûrette tecellî eden Hâlik'ın cemâline meftundur.

Şebüsterî, mutasavvıf şairlerin sevgilinin yüz hatlarına dair kullandıkları teşbihleri hayret verici bir metafizik incelikle izah eder:

1. Çeşm (Göz): Sevgilinin gözü, Hakk'ın 'Basar' ve 'Şuhûd' sıfatıdır. O gözün süzülmesi, ilahî lütuf ve inâyetin kulun kalbine teveccüh etmesidir. 2. Zülf (Saçlar): Sevgilinin siyah ve kıvrım kıvrım saçları, 'Kesret Âlemi'ni ve ilahî zâtın cemâlini örten esmâ ve sıfât perdelerini temsil eder. Saçların dağılması kesretin zuhûru, toplanması ise vahdete rücûdur. 3. Ruh (Yanak): İlahî zâtın nûrunun ve Cemâl sıfatının perdesiz aşikâr oluşudur. 4. Hâl (Siyah Ben): Yanak üzerindeki nokta kadar siyah ben, 'Gayb-ı Mutlak' noktasını, yani idraklerin ötesindeki Zât-ı Bârî'nin vahdet noktasını remzeder. Bütün kesret çizgileri o tek noktadan neş'et etmiştir.

Gülşen-i Râz'da seyrüsülûk, kuru amellerin çokluğuyla değil, kalbin masivâdan tamamen tasfiyesiyle ölçülür. Sâlik dört seferden geçer: Birincisi halktan Hakk'a seferdir ki burada günahlar ve nefsânî perdeler yırtılır. İkincisi Hak'ta Hak ile seferdir ki burada zâtî tecellîlerde fenâ bulur. Üçüncüsü Hakk'tan halka seferdir ki burada bekâ billâh makamıyla cem'ü'l-cem' idrak edilir. Dördüncüsü ise halk içinde Hak ile seferdir ki bu da velâyet ve irşad makamıdır.

Şebüsterî, hakiki vuslatın ancak 'fenâ-yı tâmm' (tam yokluk) ile mümkün olduğunu vurgular: 'Sen kendi benliğini aradan çekersen, kâinatın baştan başa Hak olduğunu görürsün.' Zira iki varlık bir mekânda barınamaz; senin vehmî varlığın yok olduğunda, zaten ezelden beri var olan Hak aşikâr olur.

Gülşen-i Râz'ın derinliği, İslâm coğrafyasında onlarca şerhin yazılmasına kapı aralamıştır. Bu şerhlerin şüphesiz en azametlisi, Nûrbahşiyye tarikatının pîrlerinden Şemseddîn Muhammed b. Yahyâ-yı Lâhîcî'nin (ö. 912/1506) telif ettiği 'Mefâtîhu'l-İ'câz fî Şerhi Gülşen-i Râz' adlı devasa eserdir. Lâhîcî, Şebüsterî'nin her bir beytini İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât ve Fusûs'undaki kaidelerle, kelâmî ve felsefî tahlillerle açmış; eseri tam bir irfan ansiklopedisi haline getirmiştir.

Lâhîcî'nin yanı sıra İsmâil Hakkı Bursevî, İdris-i Bitlisî ve Baba Ni'metullah Nahcuvânî gibi Osmanlı âlimleri de Gülşen-i Râz üzerine kıymetli şerhler kaleme almışlardır. Osmanlı ilim muhitlerinde Gülşen-i Râz, vahdet-i vücûd mektebinin akidesini şiir lisânıyla öğreten en muteber metin olarak kabul edilmiştir.

Gülşen-i Râz'ın yedi asır öteden bugüne ulaşan mesajı, insanın kendi hakikatine dönmesi çağrısıdır. Modern çağın dışa dönük, gürültülü ve tüketim odaklı dünyasında insan, kendi iç âlemine yabancılaşmış ve rûhânî köklerinden kopmuştur. Şebüsterî bize şu hakikati fısıldar: 'Kâinatın sırrını göklerde arama; Arş da, Kürsî de, Levh de, Kalem de senin gönül aynandadır.'

Gönül aynası nefsânî şehvetlerin, kibir ve cehaletin pasından arındırıldığında, insan kendi derûnunda ilahî isimlerin tecellîgâhı olduğunu keşfeder. Gülşen-i Râz, kuru taassubun ve lafızcılığın ötesine geçerek hakiki dinî tecrübenin 'aşk, marifet ve ihlas' olduğunu haykıran ebedî bir irfan bahçesidir. Bu bahçenin gülleri asla solmaz; zira o güller doğrudan ezelî cemâlin nûruyla sulanmaktadır.