Kutbüddîn-i Şîrâzî: Şerhu Hikmeti'l-İşrâk ve Kozmik Nûrlar Külliyâtı

İslâm bilim ve felsefe tarihinin en ansiklopedik zekâlarından biri kabul edilen Kutbüddîn Mahmûd b. Mes'ûd eş-Şîrâzî (634-710 / 1236-1311), İran'ın kadîm kültür merkezi Şiraz'da hekim ve mutasavvıf bir ailede dünyaya gelmiştir. Babası Ziyâüddîn Mes'ûd el-Kâzerûnî, tıp tahsili yanında Sühreverdiyye tarikatına mensup bir hırka sahibiydi. Kutbüddîn, küçük yaşta tıp, hendese, mantık ve felsefe tahsil etmiş; Şiraz Muzafferî Hastanesi'nde genç yaşta başhekimlik vazifesinde bulunmuştur.

İlme olan sonsuz iştiyakı onu Merâga Rasathanesi'ne sevk etmiş, burada devrin dâhisi Hâce Nasîrüddîn-i Tûsî'nin en parlak talebesi ve çalışma arkadaşı olmuştur. Astronomi, optik ve riyâziyatta zirveye çıkan Şîrâzî, bilahare Anadolu'ya intikal etmiş; Konya'da Şeyh-i Ekber'in başhalifesi Sadreddîn-i Konevî'nin (k.s.) ders halkasına katılarak tasavvufî marifeti, Fütûhât ve Füsûs sırlarını bizzat kaynağından tahsil etmiştir. Sivas ve Malatya kadılığı yapmış, ömrünün son demlerini Tebriz'de telif ve tedris ile tamamlamıştır. Çağdaşları ona bütün ilimleri nefsinde cemettiği için 'Allâme-i Dehr' (Zamanın En Büyük Âlimi) unvanını vermişlerdir.

Kutbüddîn-i Şîrâzî'nin metafizik ve irfan sahasındaki en abidevî eseri, Şeyh-i İşrâk Şihâbüddîn es-Sühreverdî el-Maktûl'ün 'Hikmetü'l-İşrâk' (İşrâk Felsefesi) adlı kurucu kitabına yazdığı anıtsal şerhtir. Sühreverdî'nin veciz, remizlerle ve zerdüştî-antik hermetik sembollerle yüklü girift metni; Şîrâzî'nin kalemiyle aydınlanmış, mantıkî ve tecrübî tahlillerle sistemleştirilmiştir.

Şîrâzî, bu şerhte Meşşâî mantığın yetersiz kaldığı alanları İşrâkî müşahede ve zevk metoduyla nasıl aşabileceğimizi gösterir. Eser, sadece kuru bir metin şerhi değil; Şîrâzî'nin kendi optik, astronomi, tıp ve tasavvuf birikimini Sühreverdî'nin nûr metafiziği potasında erittiği bağımsız bir felsefî başyapıttır. Şemseddîn Şehrezûrî'nin şerhiyle birlikte, İslâm ve şark dünyasında İşrâkîliğin anlaşılmasında asırlarca ana ders kitabı hüviyetini korumuştur.

Kutbüddîn-i Şîrâzî şerhinin ontolojik omurgası, varlığın 'Vücûd' kavramıyla değil, 'Nûr' mefhumuyla tanımlanmasıdır. Şîrâzî'ye göre varlık, nûrun ta kendisidir; zira nûr, bizzat kendisi zâhir olan ve başkasını da zâhir kılan (ez-Zâhiru bi-zâtihî ve'l-Muzhiru li-gayrihî) yegâne hakikattir. Karanlık (Zulmet) ise müstakil bir varlık olmayıp, nûrun ademinden (yokluğundan veya perdelenmesinden) ibarettir.

Varlık hiyerarşisinin mutlak zirvesinde 'Nûru'l-Envâr' (Nûrlar Nûru - Vâcibü'l-Vücûd olan Allah Teâlâ) yer alır. O'ndan ilk tecellî eden 'Nûr-ı Akreb'dir (En Yakın Nûr). Bu nûrdan mertebe mertebe Kâhir Nûrlar (Melekût ve Ceberût akılları), Sâniha Nûrlar ve felekleri idare eden Müdebbir Nûrlar (Nefisler) sudûr eder. Maddî âlem ve cisimler ise nûrun en yoğunlaştığı ve kesâfet kazandığı 'Berzah' (perde) mertebeleridir. Şîrâzî, bu ışık hiyerarşisini geometrik ve optik kurallarla tefsir eder.

İşrâkî felsefenin ve Şîrâzî şerhinin en orijinal bahislerinden biri 'Âlem-i Misâl' (Hayâl Âlemi) doktrinidir. Meşşâî filozofların sadece maddî cisimler âlemi ile gayr-i maddî akıllar âlemini kabul ettiği yerde; Şîrâzî ve Sühreverdî, bu iki âlem arasında köprü vazifesi gören üçüncü bir ontolojik mertebeyi, yani Âlem-i Misâl'i ispat ederler.

Bu âlem, maddeden mücerret fakat şekil, renk, hacim ve mikdara sahip varlıkların bulunduğu 'Hayâl-i Munfasıl' mertebesidir. Cennet, cehennem, sırat, mîzan sahneleri, peygamberlerin rüyaları, mûcizeler ve velîlerin kerametleri bu âlemde tecellî eder. Şîrâzî, bu misalî boyutta yer alan esrarengiz ruhanî şehirleri; 'Câberkâ', 'Câbelsâ' ve yüce semâvî boyutu 'Hûrkalya'yı derinlemesine tasvir eder. Ruhlar bedenleşirken, cisimler ruhanîleşirken bu misâl berzahından geçer.

Kutbüddîn-i Şîrâzî, tıp ve anatomiye olan derin vukûfiyeti sebebiyle nefis-beden ilişkisini diğer şârihlerden çok daha tecrübî ve biyolojik delillerle açıklar. İnsan rûhu, bedene hulûl etmiş maddî bir cevher değildir; o, bedeni idare eden, kalbe ve dimağa ışık saçan 'Işrâkî bir Nûr-ı Müdebbir'dir.

Beden, ruhun dünyevî tasarrufta bulunabilmesi için inşa edilmiş bir usturlap ve alettir. Kalpteki latif buhar (rûh-ı hayvânî), nûrun bedene sirayet ettiği ilk köprüdür. Şîrâzî, insanın nefsanî arzularını riyâzetle tasfiye ettiği ölçüde, bedenî prangalardan kurtulup Nûrlar Âlemi ile doğrudan irtibat kurabileceğini, rüyada veya yakazada gayb nurlarını müşahede edebileceğini felsefî psikoloji temelleriyle ortaya koyar.

Şîrâzî, Şerhu Hikmeti'l-İşrâk'ta İbn Sînâ Meşşâîliği ile Sühreverdî İşrâkîliğini devasa bir mukayese masasına yatırır. İbn Sînâ, varlığı zihnî kavramlar ve kıyas yoluyla anlamaya çalışırken (Bahsî felsefe); Sühreverdî, hakikatin ancak kalbî tecellî ve nûrânî keşifle (Zevkî hikmet) kavranabileceğini savunur.

Şîrâzî her iki üstadın da hakkını teslim eder. Ona göre Bahsî felsefe olmadan İşrâkî keşif vehim ve hayallere sapabilir; İşrâkî keşif olmadan Bahsî felsefe ise kuru bir lâfız gevezeliğinden öteye geçemez. Hakiki filozof (el-Hakîmü'l-Müteellih), hem mantık ve aklî burhanda en yüksek dereceye ulaşmış, hem de nefis tasfiyesiyle ilahî nurları bizzat müşâhede etmiş zâttır. Şîrâzî bu telifçi tavrıyla Osmanlı ve Safevî düşüncesinde Hikmet-i Müteâliye'nin en mühim öncüsü olmuştur.

Kutbüddîn-i Şîrâzî'nin ayırt edici en muhteşem vasfı, tabiat bilimleri ile metafizik arasındaki organik bağı kurabilmiş olmasıdır. Şîrâzî, optik (ilmü'l-menâzır) sahasında İbnü'l-Heysem'den sonra en büyük İslâm bilginidir; gökkuşağının (kavs-i kuzeh) güneş ışıklarının havadaki su damlacıkları içinde iki defa kırılıp bir defa yansımasıyla oluştuğunu tarihte ilk defa doğru şekilde matematiksel ve fiziksel olarak izah eden dâhidir.

İşte bu optik dehası, onun Şerhu Hikmeti'l-İşrâk'taki nûr tahlillerine eşsiz bir derinlik kazandırmıştır. Işığın yansıması, kırılması, aynalardaki tecellîsi, gölgelerin mahiyeti ve renklerin oluşumu; Şîrâzî'nin kaleminde hem fiziksel bir optik hadisesi hem de ilahî tecellîlerin kesret aynalarındaki metafizik serüveni olarak çift boyutlu izah edilir. Fizik, metafiziğin bir âyetine dönüşür.

Kutbüddîn-i Şîrâzî'nin hayatındaki en dönüştürücü safhalardan biri, Konya'da Şeyh Sadreddîn-i Konevî'nin (ö. 673 / 1274) talebesi ve sohbet arkadaşı olduğu dönemdir. Merâga'da matematik ve astronominin zirvesini tadan Şîrâzî, Konya'da İbnü'l-Arabî'nin metafizik irfanına, vahdet-i vücûdun zevkî inceliklerine vâkıf olmuştur.

Konevî'den Câmiu's-Sahîh (Buhârî) ve tasavvufî tefsir dersleri alan Şîrâzî, İşrâkî nûr ontolojisi ile Ekberî tecellî doktrini arasındaki derin akrabalığı bu meclislerde keşfetmiştir. Bu temas, onun Şerhu Hikmeti'l-İşrâk'ına kuru bir felsefî şerh olmanın ötesinde, İbnü'l-Arabî mektebinin vahdet-i vücûd ve Hakîkat-i Muhammediyye neşvesini aşılamıştır. Şîrâzî, Meşşâî felsefe, İşrâkî hikmet ve Ekberî tasavvufu şahsında birleştiren nâdir bir hazer-fenndir.

Kutbüddîn-i Şîrâzî'nin Şerhu Hikmeti'l-İşrâk'ı, telif edildiği andan itibaren İslâm felsefe havzalarında bir çığır açmıştır. Tebriz, İsfahan, Şiraz medreselerinden Osmanlı'nın Bursa, Edirne ve İstanbul ilim meclislerine kadar bütün felsefe meraklıları Sühreverdî'yi Şîrâzî'nin şerhi üzerinden okumuşlardır.

Molla Fenârî, Ali Kuşçu, Mîr Dâmâd, Molla Sadrâ ve Kâtib Çelebi gibi devasa şahsiyetler Şîrâzî'nin şerhine haşiyeler yazmış, onun fikirlerinden ilham almışlardır. Bilhassa Molla Sadrâ'nın 'el-Hikmetü'l-Müteâliye' mektebi, Şîrâzî'nin hazırladığı bu Meşşâî-İşrâkî-Ekberî sentez zemininde yükselmiştir. Şîrâzî olmasaydı, Sühreverdî'nin nûr felsefesi tarih sahnesinde bu denli muhkem ve yaygın bir felsefî akıma dönüşemezdi.

Allâme-i Dehr Kutbüddîn-i Şîrâzî, İslâm medeniyetinin ulaştığı en yüksek entelektüel sentezin sembolüdür. O, rasathanede gökyüzünün riyâzî kanunlarını çözen bir astronom, hastanede şifa dağıtan bir hekim, kadılık kürsüsünde adalet dağıtan bir fakihtir; fakat bütün bu zahirî unvanların ötesinde, varlığın kalbindeki Nûru'l-Envâr'ı müşahede eden bir Hakîm-i Müteellih'tir.

Şerhu Hikmeti'l-İşrâk, insanın akıl meş'alesiyle yola çıkıp aşk ve keşf nurlarıyla ilahî huzura nasıl vasıl olabileceğinin ebedî rehberidir. Şîrâzî'nin bıraktığı külliyât, hakikatin bölünmezliğini; fizik ile metafiziğin, akıl ile kalbin, ilim ile irfanın tek bir nûrun cilveleri olduğunu çağlar ötesine haykırmaya devam etmektedir.