Kutbüddîn-i Şîrâzî: Dürretü't-Tâc ve İşrâkî Hikmet Külliyâtı

Kutbüddîn eş-Şîrâzî (v. 710/1311), İslâm bilim ve düşünce tarihinin en çok yönlü dehalarındandır. Merâga'da Nasîrüddîn-i Tûsî'den riyâziyât, hendese ve hey'et (astronomi) tahsil ederken; Konya'ya gelerek İbnü'l-Arabî'nin baş halifesi Sadreddîn-i Konevî'den tasavvuf ve hadis icazeti almıştır. Böylece aklî ilimler ile zevkî/keşfî irfânı kendi şahsında meczetmiştir.

Şîrâzî'nin Farsça kaleme aldığı şaheseri 'Dürretü't-Tâc', İbn Sînâ'nın Kitâbü'ş-Şifâ geleneğini takip eden devasa bir ilimler ansiklopedisidir. Mantık, Felsefe-i Ûlâ (Metafizik), Tabîiyyât, Riyâziyât (Hendese, Aritmetik, Astronomi, Mûsikî) ve Ahlâk bölümlerini ihtiva eder. Eser, Doğu İslâm dünyasında asırlarca ders kitabı olarak okutulmuş ve felsefî zihniyetin korunmasını sağlamıştır.

Şehâbeddîn-i Sühreverdî'nin kurduğu İşrâkî felsefe okulunun en muteber şerhini Kutbüddîn-i Şîrâzî yazmıştır. Varlığı 'Nûr' kavramı üzerinden açıklayan bu doktrinde Şîrâzî; nûr-ı mücerred (saf bilinç) ile nûr-ı arazî (maddî ışık) arasındaki hiyerarşiyi matematiksel bir hassasiyetle izah etmiştir. Şîrâzî'ye göre varlık, Nûrü'l-Envâr'ın tecellî derecelerinden ibarettir.

Kutbüddîn-i Şîrâzî, 'Nihâyetü'l-İdrâk fî Dirâyeti'l-Eflâk' adlı eserinde Merâga Rasathanesi'nde yapılan hassas gözlemleri teorileştirmiştir. Batlamyus'un yer merkezli evren modelindeki tutarsızlıkları (özellikle 'ekvant/muaddil-i masîr' problemini) fark etmiş; gezegen hareketlerini açıklamak için yeni dairesel geometrik modeller geliştirmiştir.

Gezegenlerin hızlarındaki düzensizlikleri ve geri hareketlerini çözmek için kaleme aldığı 'et-Tuhfetü'ş-Şâhiyye', Kopernik devrimine giden yolda İslâm astronomisinin ulaştığı en yüksek noktadır. Şîrâzî ve hocası Tûsî'nin geliştirdiği modeller, asırlar sonra Rönesans astronomları tarafından neredeyse birebir kullanılacaktır.

Şîrâzî, bilim tarihinde gökkuşağının nasıl oluştuğunu ilk defa tam olarak açıklayan dehadır. İbnü'l-Heysem'in 'Kitâbü'l-Menâzır'ındaki optik ilkelerini su damlası modeline uygulamıştır. Güneş ışığının yağmur damlasına girdiğinde iki defa kırılmaya ve bir defa tam iç yansımaya uğrayarak tayflara ayrıldığını deneysel olarak ispatlamıştır.

Şîrâzî aynı zamanda hekimler ailesinden gelen usta bir doktordur. İbn Sînâ'nın el-Kânûn fî't-Tıbb adlı eserinin nazari kısmını 'et-Tuhfetü's-Sa'diyye' adıyla beş ciltte şerhetmiştir. Anatomi, damar sistemi ve göz cerrahisi konularında dönemin en yetkin teşhislerini ortaya koymuştur.

Dürretü't-Tâc'ın mûsikî faslında Şîrâzî; sesin havadaki dalgalanmasını, tel uzunlukları ile nota perdeleri arasındaki orantıları ve makamların insan psikolojisi üzerindeki tesirlerini incelemiştir. Pisagorcu riyâzî mûsikî ile Fârâbî ve Safiyyüddîn el-Urmevî'nin edvâr nazariyesini mezcederek Doğu mûsikîsinin akustik temellerini berraklaştırmıştır.

Sadreddîn-i Konevî'den aldığı vahdet-i vücûd meşrebi ile Sühreverdî'nin işrâkî nûr mektebini birleştiren Şîrâzî; hakikatin tek olduğunu, ancak meşreplerin farklı diller kullandığını savunmuştur. Felsefî akıl ile tasavvufî keşif birbiriyle savaşmaz; akıl basamağın ilk adımı, keşif ise semâvâtın kapısıdır.

İlhanlı veziri Gāzân Han ve Olcaytu devrinde vezirlik ve elçilik görevlerinde de bulunan Şîrâzî; Sivas ve Malatya kadılıklarında bulunarak Anadolu irfânına doğrudan tohumlar ekmiştir. Talebeleri aracılığıyla Osmanlı medrese geleneğine astronomi, matematik ve felsefe ruhunu aşılamıştır.