Kutbüddîn eş-Şîrâzî: Dürretü't-Tâc ve Şerhu Hikmeti'l-İşrâk ile Meşşâî Felsefe, Nûr Metafiziği ve Kozmik Hiyerarşi

İslâm medeniyetinin altın çağında felsefe, astronomi, tıp, optik, geometri ve tasavvufu tek bir şahsiyette kemâle erdiren nâdir 'Polimat' (hezarfen) âlimlerden biri Kutbüddîn Mahmûd b. Mes'ûd eş-Şîrâzî'dir (v. 710/1311). Şiraz'da hekim bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Şîrâzî, tıp tahsilini İbn Sînâ'nın Kânûn'u üzerine tamamladıktan sonra Merâga Rasathanesi'ne intisap etmiş ve çağının en büyük matematik ve astronomi dâhisi Nasîrüddîn-i Tûsî'nin baş talebesi olmuştur.

Daha sonra Anadolu Selçuklu coğrafyasına geçerek Konya'da Sadreddîn-i Konevî'den tasavvuf ve hadis tahsil etmiş, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin meclislerinde bulunmuş, Sivas ve Malatya kadılıklarında bulunmuştur. Şîrâzî; İbn Sînâ'nın rasyonel meşşâî felsefesi ile Sühreverdî'nin nûrânî işrâkî irfanını, astronomik rasatlarla riyâzî hendeseyi muazzam bir terkiple birleştirerek İslâm felsefe-bilim tarihinin zirve simalarından biri haline gelmiştir.

Şîrâzî'nin Farsça kaleme aldığı 'Dürretü't-Tâc li-Gurreti'd-Dîbâc', İbn Sînâ'nın Kitâbü'ş-Şifâ'sından sonra Doğu İslâm dünyasında yazılmış en kapsamlı ve en yetkin felsefî-ilmî ansiklopedidir.

Eser; Mantık, Felsefe-i Ûlâ (Metafizik), Tabîiyyât (Fizik, Kimya, Jeoloji, Botanik, Zooloji, Tıp), Riyâziyyât (Öklid geometrisi, aritmetik, astronomi, optik, mûsikî) ve Hikmet-i Ameliyye (Ahlâk, Ev İdaresi, Siyaset) olmak üzere bütün aklî ilimleri eksiksiz bir hiyerarşiyle kuşatır. Şîrâzî bu dev eserde sadece geçmişin nakilcisi olmakla kalmamış; İbn Sînâ, Fârâbî ve Bîrûnî'nin teorilerini tenkidî bir süzgeçten geçirerek yeni hendesî modeller ve fiziksel açıklamalar önermiştir.

Şîhâbüddîn es-Sühreverdî'nin kurduğu 'İşrâkîlik' (Nûr Metafiziği) mektebi, Kutbüddîn eş-Şîrâzî'nin kaleme aldığı 'Şerhu Hikmeti'l-İşrâk' şaheseri olmaksızın anlaşılamaz. Şîrâzî, Şemsüddîn eş-Şehrezûrî'den sonra işrâkî metinleri en derin hendesî ve felsefî vukufiyetle şerh eden nihai üstaddır.

Şîrâzî bu şerhte, Sühreverdî'nin sembolik ve şiirsel nûr dilini rasyonel meşşâî mantıkla tahlil eder. Varlığın hiyerarşisini 'Nûru'l-Envâr'dan (Nurların Nuru / Allah Teâlâ) başlayarak Nûr-ı Mücerred (melekler), Nûr-ı İsfehbedî (insan ruhu), Berzah (karanlık madde) ve Heyâkilü'n-Nûr mertebelerine kadar harikulâde bir ontolojik tabloyla açıklar. Şîrâzî'ye göre varlık nurdan ibarettir; karanlık ise nurun ademidir (yokluğudur).

Dünya bilim tarihinde gökkuşağının (Kavs-i Kuzah) oluşum mekanizmasını modern fiziğe uygun biçimde doğru olarak açıklayan ilk âlim Kutbüddîn eş-Şîrâzî ve onun talebesi Kemâleddîn el-Fârisî'dir.

Şîrâzî'den önce Aristo ve İbn Sînâ, gökkuşağını bulutların yüzeyinden yansıyan ışık olarak açıklamışlardı. Şîrâzî ise İbnü'l-Heysem'in Kitâbü'l-Menâzır'ını derinlemesine inceleyerek ve su dolu şeffaf cam kürelerle (damlacık simülasyonu) deneysel optik deneyleri yaparak; güneş ışığının tek bir yağmur damlasına girdiğinde iki kez kırılmaya (refraction) ve bir kez iç yansımaya (internal reflection) uğradığını riyâzî olarak ispatlamıştır. İkincil gökkuşağında ise iki kırılma ve iki iç yansıma olduğunu keşfetmiştir. Bu buluş, Batı'da Theodoric of Freiberg ve Descartes'tan asırlar önce Şîrâzî'nin 'Nihâyetü'l-İdrâk' eserinde tescil edilmiştir.

Kutbüddîn eş-Şîrâzî'nin astronomi sahasındaki başyapıtları olan 'Nihâyetü'l-İdrâk fî Dirâyeti'l-Eflâk' ve 'et-Tuhfetü'ş-Şâhiyye', Merâga astronomi ekolünün en parlak meyveleridir.

Şîrâzî, Batlamyus'un Almagest'indeki 'Ekuant' (muaddil-i mesir) noktasını ve episikl modellerini fiziksel prensiplere aykırı olduğu gerekçesiyle şiddetle eleştirmiştir. Hocası Tûsî'nin geliştirdiği 'Tûsî Çifti' (Tusi Couple) geometrik modelini Merkür ve Ay hareketlerine uygulayarak, gök kürelerinin dairesel ve tekdüze hareketini koruyan yeni gezegen modelleri inşa etmiştir. Bu modeller, asırlar sonra Rönesans Avrupası'nda Kopernik'in geliştireceği heliosentrik modellerin matematiksel temelini teşkil etmiştir.

Şîrâzî, sadece teorik bir filozof ve astronom değil, aynı zamanda devrinin en büyük hekimlerinden biriydi. İbn Sînâ'nın 'El-Kânûn fî't-Tıbb'ı üzerine kaleme aldığı beş ciltlik devasa şerhi 'et-Tuhfetü's-Sa'diyye' (Şerhu Külliyyâti'l-Kânûn), İslâm tıp literatürünün en yetkin şerhlerindendir.

Şîrâzî bu şerhte, insan bedeninin mizacı, hıltlar (kan, safra, balgam, sevda), anatomi, nabız teorisi ve farmakoloji bahislerini yalnızca antik Grek ve İbn Sînâ mirasıyla sınırlı tutmamış; bizzat hastanelerde (bîmâristan) edindiği klinik tecrübelerle zenginleştirmiştir. İbnü'n-Nefîs'in küçük kan dolaşımı keşfini tahlil etmiş, hekimlik ahlâkı ile ruhî şifanın organik bağlarını ortaya koymuştur.

Şîrâzî'nin ilmî serüveninde Anadolu Selçuklu başkenti Konya'nın apayrı bir yeri vardır. Moğol ilhanı Ahmed Teküder'in elçisi olarak Memlük sultanına gönderilmeden önce uzun yıllar Konya'da ikamet eden Şîrâzî, burada İbnü'l-Arabî mektebinin en büyük vârisi Sadreddîn-i Konevî'nin yakın halkasına dahil olmuştur.

Konevî'den bizzat Sahîh-i Müslim ve tasavvufî marifet dersleri almış, aynı zamanda Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile sohbetlerde bulunmuştur. Eflâkî'nin Menâkıbü'l-Ârifîn'inde rivayet edildiğine göre Şîrâzî, semâ meclislerinde vecd ile mûsikî icra eden, ney ve kemençeyi maharetle çalan derviş-meşrep bir zâttır. Bu sayede Şîrâzî'nin zihninde Hendese ile Semâ, Astronomi ile Aşk, Optik ile İlâhî Nûr mükemmel bir vahdete kavuşmuştur.

Şîrâzî'nin kozmolojisinde fizikî kâinat, ontolojik hiyerarşinin yalnızca en alt kabuğudur (Âlem-i Nâsût). Bu kaba maddî âlemin üstünde 'Âlem-i Misâl' (Hayâl-i Münfasıl / İklim-i Hestüm) yer alır.

Âlem-i Misâl; cisimlerin ağırlık ve kesafetinden arınmış, nûrânî suretlerin, rüyaların, mûcizelerin ve ruhanî varlıkların temaşa edildiği berzah mertebesidir. Onun üstünde Melekût âlemi (mücerred nurlar), onun üstünde Ceberût âlemi ve nihayet bütün varlığın kaynağı olan Nûru'l-Envâr taht kurmuştur. Şîrâzî, gök kürelerinin dönüşünü kör bir yerçekimi mekaniği olarak değil; her feleğin bir nefs-i nâtıkası ve aklı olduğunu, bu feleklerin Nûru'l-Envâr'a duydukları sonsuz aşk ve iştiyak sebebiyle ebedî bir semâ (dairesel hareket) halinde döndüklerini açıklar.

Kutbüddîn eş-Şîrâzî'nin büyüklüğü, sadece telif ettiği şaheserlerle değil, İslâm bilim tarihine yön veren devasa talebeler yetiştirmesiyle de perçinlenmiştir.

Optik bilimini zirveye taşıyan ve İbnü'l-Heysem'in mirasını ihya eden Kemâleddîn el-Fârisî (Tenkîhu'l-Menâzır müellifi), Şîrâzî'nin teşviki ve bizzat rehberliğiyle yetişmiştir. Aynı şekilde Keşşâf tefsirinin haşiyecisi ve Merâga astronomi geleneğinin devam ettiricisi Nizâmüddîn en-Nîsâbûrî de Şîrâzî'nin öğrencisidir. Şîrâzî'nin Tebriz'de kurduğu ilmî meclisler, İlhanlı veziri Reşîdüddîn Fazlullâh'ın kurduğu meşhur 'Reb'-i Reşîdî' külliyesinin entelektüel omurgasını teşkil etmiştir.

Kutbüddîn eş-Şîrâzî'nin hayatı ve külliyatı, modern dünyada yapay olarak birbirinden koparılan 'Aklî Bilimler' ile 'Manevî İrfan'ın aslında tek bir hakikatin iki yüzü olduğunu haykıran canlı bir şahittir.

Şîrâzî'ye göre gökyüzündeki gezegenlerin yörüngesini hesaplayan bir hendese pergeli ile kalpteki nurları temaşa eden bir zikir halkası arasında hiçbir tenakuz yoktur; her ikisi de Hakk'ın kâinata koyduğu mîzanı keşfetme cehdidir. Şîrâzî'nin şu muhteşem düsturu, bu evrensel bilincin özüdür:
'Kâinat, Nûru'l-Envâr'ın tecellî ettiği büyük bir mushaftır; hendese onun çizgileri, astronomi onun harfleri, hikmet onun manası, aşk ise o mushafı okuyan idrakin ta kendisidir.'

• • Nûru'l-Envâr: Bütün nurların kaynağı, varlığı bizâtihi nûr olan ve başkasını aydınlatan Mutlak Zât (Allah Teâlâ).
• • Tûsî Çifti (Cüft-i Tûsî): Bir küçük dairenin iki katı büyüklükteki bir çember içinde dönmesiyle oluşan ve dairesel hareketi doğrusal harekete çeviren hendesî model.
• • İnkisâr ve İnikâs-ı Dâhilî: Işığın yağmur damlasına girdiğinde uğradığı kırılma (refraction) ve kürenin arka yüzeyinden yaptığı tam iç yansıma (total internal reflection).
• • Âlem-i Misâl / İklim-i Hestüm: Maddeden soyutlanmış lakin hendesî suret ve mikdarı muhafaza eden berzahî ve ruhanî ara boyut.
• • Heyâkilü'n-Nûr: Semavî küreler ve melekûtî varlıkların nûrânî tapınakları ve bedenleri.