İslâm astronomi ve matematiğinin 10. ve 11. yüzyıllardaki en parlak yıldızlarından biri olan Kiyâ Ebû'l-Hasen Kûşyâr b. Lebbân el-Bâşerî el-Cîlî (971–1029), Hazar Denizi'nin güneybatısındaki Gîlân (Ceyl) eyaletinde dünyaya gelmiştir.

İsminin başındaki 'Kiyâ' unvanı, Farsça'da asilzâde ve reis manasına gelir. Ziyârîler ve Büveyhîler devrinde Bağdat, Rey ve Hemedan ilim merkezlerinde bulunmuş; çağdaşı olan büyük polimat Ebû Reyhân el-Bîrûnî ile mektuplaşarak ortak astronomik meseleleri müzakere etmiştir.

Aynı zamanda Bîrûnî'nin takdirle bahsettiği gibi, devrinin en seçkin gökbilimcilerini yetiştirmiş bir muallimdir; bilhassa meşhur astronom Ebü'l-Hasen Ali b. Ahmed en-Nesevî'nin üstadıdır.

Kûşyâr'ın dünya bilim tarihindeki en etkili eserlerinden biri, Kitâb fî Usûli Hisâbi'l-Hind (Hint Hesabının Esasları) adlı başyapıtıdır. Bu eser, Hint-Arap sayı sistemini ve basamaklı hesaplama usulünü en anlaşılır ve pedagojik mükemmellikte anlatan ilk sistemik risaledir.

Eser iki ana makale ve bir zeylden oluşur: Birinci makale onluk (decimal) sistemde tamsayı işlemlerine, ikinci makale ise astronomide kullanılan altmışlık (sexagesimal) kesirlere ayrılmıştır.

Bu kitap, 15. yüzyılda İbrânîce'ye çevrilerek Yahudi ilim havzalarında ders kitabı yapılmış, ardından Latince tercümeleriyle Avrupa üniversitelerinde modern aritmetiğin temellerini atmıştır.

Kûşyâr, kitabında 'sıfır' (es-sıfr) kavramını boş bir daire (o) işaretiyle göstererek, onun basamak koruyucu vazifesini kusursuzca şerh etmiştir.

Astronomların Babil'den miras kalan altmışlık derece-dakika-saniye (derece, dakika, saniye, sâlise, râbia...) sistemiyle, tüccarların kullandığı onluk basamaklı sistemi birbirine dönüştürme algoritmalarını kurmuştur. Bu sentez, gökyüzü koordinatlarının hızlıca kâğıda dökülmesini sağlamıştır.

Kûşyâr'ın astronomideki zirvesi ez-Zîcü'l-Câmi' (Kapsamlı Yıldız Kataloğu ve Tabloları) ile ez-Zîcü'l-Bâliğ adlı eserleridir.

Bu zîclerde Güneş, Ay ve beş gezegenin (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn) yörünge hareketleri, enlem ve boylam sapmaları, ekinoks presesyonu (gün tün eşitliği kayması) ve yıldızların parlaklık dereceleri en ileri gözlem verileriyle hesaplanmıştır.

Kûşyâr'ın zîcleri, daha sonra İlhanlılar devrinde Merâga Rasathanesi'nde Nasîrüddîn-i Tûsî ve Zîc-i İlhânî heyeti tarafından en muteber referans kaynaklardan biri kabul edilmiştir.

Kûşyâr b. Lebbân, trigonometrinin astronominin gölgesinden çıkıp bağımsız bir matematik dalı haline gelmesinde devasa bir rol oynamıştır.

Greklerin kirişler (chords) cetveli yerine Müslümanların geliştirdiği sinüs (ceyb), tanjant (zıl) ve kotanjant fonksiyonlarını küresel üçgenlere tatbik etmiştir. Küresel sinüs teoremini ve küresel dik üçgen bağıntılarını sistemleştirerek kıble tayini, namaz vakitleri ve gök kutbu irtifa hesaplarını birkaç basit orantıya indirgemiştir.

Kûşyâr ile Bîrûnî arasındaki yazışmalar, İslâm bilim tarihinin en heyecan verici ilmî diyalogları arasındadır. Bîrûnî, Kānûnü'l-Mes'ûdî adlı dev eserinde Kûşyâr'ın trigonometrik hesaplama yöntemlerinden ve Güneş apojesi (evc-i şems) gözlemlerinden sitayişle bahseder.

Kûşyâr, alet hassasiyetinin rasat neticelerine doğrudan tesir ettiğini savunarak, ahşap aletler yerine pirinç ve bronzdan dökülen büyük yarıçaplı sekstant ve kadranların kullanılmasını teşvik etmiştir.

Kûşyâr, astronominin teorik boyutunun yanı sıra çağının tabiat felsefesi anlayışına uygun olarak el-Mücmel fî Ahkâmi'n-Nücûm (Yıldız Hükümlerinin Özeti) adlı dört bölümlük bir eser de kaleme almıştır.

Burada astrolojiyi bâtıl hurafelerden ayırmaya çalışarak, gök cisimlerinin ışık ve çekim tesirlerinin yeryüzündeki mevsimler, hava durumu, gelgitler ve biyolojik mizaçlar üzerindeki fiziksel yansımalarını incelemiştir. Eser, Doğu'da ve Batı'da astro-meteorolojinin ana el kitabı olmuştur.

Kûşyâr'ın Risâle fi'l-Usturlâb adlı çalışması, stereografik projeksiyon (kürenin düzleme izdüşümü) prensiplerini adım adım açıklar.

Usturlap levhaları üzerindeki 'örümcek' (ankebût) ağının, ekliptik çemberinin ve 28 sabit yıldızın konumlarının imalat safhasındaki hendesî çizim kaidelerini göstermiştir. Bu risale, İslâm dünyasında astronomi aletleri imal eden zanaatkârlar için pratik bir mühendislik rehberi vazifesi görmüştür.

Kûşyâr'ın felekiyyât anlayışı, kâinatın başıboş bir mekân değil, her an ilâhî kudretle döndürülen muazzam bir saat kulesi olduğu inancına dayanır.

Yıldızların yörüngelerindeki milimetrik ahenk, Yüce Hâlık'ın mülkündeki nizamın şahididir. Feleklerin bu dairesel semâı, arifin gönlünde zikrullahın ve tesbihin kozmik bir tecellîsi olarak yankılanır.

Kûşyâr b. Lebbân, matematiği basitleştirerek beşeriyetin müşterek mülkü kılan, göklerin haritasını çıkararak seyyahlara ve âlimlere rehberlik eden bir doğu bilgeliği sembolüdür.

Temel Kaynakça: Martin Levey ve Marvin Petruck, Principles of Hindu Reckoning by Kūshyār ibn Labbān; E. S. Kennedy, A Survey of Islamic Astronomical Tables; David A. King, Astronomy in the Service of Islam; Carl Brockelmann, GAL.