İslâm tasavvuf tarihinin en mutemed, en dengeli ve sünnet çizgisini en titizlikle muhafaza eden büyük imamı Ebü'l-Kāsım Zeynü'l-İslâm Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî (ö. 465/1072), Horasan'ın ilim merkezi Nişabur'da yetişmiştir.

Kelâmda Ebü'l-Hasen el-Eş'arî'nin talebesi İbn Fûrek ve Ebû İshak el-İsferâyînî'den icazet almış; tasavvufta ise Horasan velilerinin serdârı Ebû Ali ed-Dekkāk'ın manevî terbiyesinde seyr u sülûkünü tamamlayarak onun halifesi ve damadı olmuştur. Kuşeyrî, hem Eş'arî kelâmının kalesi hem de tasavvufun şeriatla mutlak ittifakını tesis eden er-Risâletü'l-Kuşeyriyye'nin müellifidir.

Ancak Kuşeyrî'nin manevî ilimler sahasındaki en derin, en nûrânî ve en özgün şaheseri, Kur'an-ı Kerîm'in baştan sona işârî tefsirini yaptığı Letâifü'l-İşârât (İşaretlerin Letaifi) adlı anıtsal tefsiridir.

Kuşeyrî, tefsir tarihinde işârî tefsir (tasavvufî tefsir) metodunun meşruiyet sınırlarını en kesin kaidelerle çizen imamdır. Ona göre Kur'an âyetlerinin zâhirî manası inkâr edilerek veya iptal edilerek bâtınî manaya gidilemez; bu, Bâtınîlik ve zındıklıktır.

Hakiki işârî tefsir şu üç sütun üzerine oturur:

• Zâhire Mutlak Riayet: Âyetin lafzî ve lügavî hükmü olduğu gibi korunur. Zâhir bir beden ise, bâtın o bedenin ruhudur; ruh bedensiz yaşayamaz.
• Şer'î Asıllara Uygunluk: Kalbe doğan işârî mana, Kitap ve Sünnet'in genel kaidelerine zıt olamaz.
• Kalbî Zevk ve Mükâşefe: Takva, riyazet ve zikirle arınan sâlikin kalbine Allah Teâlâ tarafından lütfedilen nûrânî fehim ve seziş (feth-i rabbânî).

Kuşeyrî, bu metodla Fâtiha'dan Nâs Sûresi'ne kadar 114 sûrenin tamamını arifane bir üslupla tevil etmiştir.

Kuşeyrî tefsirinde kıssalar, salt geçmiş kavimlerin tarihi değil; her müminin kendi nefis, ruh ve kalp seferinde bizzat yaşadığı içsel menzillerdir. Örneğin A'râf Sûresi'ndeki Hz. Mûsâ'nın rüyetullâh talebi ('Rabbî erinî enzur ileyk') ve Tûr Dağı'nın tecellî ile unufak olması kıssasını şöyle tefsir eder:

Bu tefsir, zâhirî nakli tahrif etmeden, hakikatin kalbî boyutunu bir güneş gibi aydınlatır.

Kuşeyrî, Kur'an'ın 'Ahsenü'l-Kasas' (Kıssaların En Güzeli) olarak vasfettiği Yûsuf Sûresi'ni baştan sona seyr u sülûk ve ilâhî muhabbet basamakları olarak şerheder:

Kuşeyrî'ye göre Yûsuf (a.s) kalptir; Yâkub (a.s) ruhtur; kardeşler ise nefs-i emmârenin hevalarıdır. Kalp kuyuya atılmadan Mısır'a sultan olamaz.

Nûr Sûresi 35. âyet-i kerîmesi ('Allâhu nûru's-semâvâti ve'l-ard...'), Kuşeyrî tefsirinde tasavvuf metafiziğinin kalbi mesabesindedir. Âyette geçen kandil (miskât), sırça (zücâce), mübarek zeytin ağacı ve nûr üstüne nûr teşbihlerini şöyle izah eder:

Kandil müminin göğsüdür; sırça onun berrak kalbidir; nur saçan mübarek zeytin ağacı ilâhî marifet feyzidir; o sırçadaki lamba ise Hakîkat-i Muhammediyye'nin kalpte yanan kandilidir. Bu kandil ne doğuya (ifrata) ne de batıya (tefrite) aittir; o saf tevhid nurudur.

Kuşeyrî'nin Letâifü'l-İşârât'ı, kendisinden sonraki İslâm tefsir vadisini derinden etkilemiştir. Ebû Hâmid el-Gazâlî'nin İhyâu Ulûmiddîn'deki işârî istinbatları, Fahreddin er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-Gayb'ında yer verdiği tasavvufî incelikler, Necmeddîn-i Dâye'nin Bahrü'l-Hakāik'ı ve İsmâil Hakkı Bursevî'nin Rûhu'l-Beyân tefsiri doğrudan Kuşeyrî'nin açtığı bu nûrânî nehirden beslenmiştir.

İmam Kuşeyrî'nin Letâifü'l-İşârât'ı, Kur'an'ın sadece mushaf yapraklarında okunan bir metin değil, samimi müminin kalbinde her an yeniden nâzil olan canlı bir hitab-ı ilâhî olduğunu gösterir.

Şeriatın zâhirine sarılıp bâtınî edeple nurlanan her mümin, bu tefsirin sayfalarında kendi seyr u sülûkünün sırlarını ve kalbine hitap eden ezelî fısıltıyı bulur.