Abdülkerîm el-Kuşeyrî: et-Tahbîr fi't-Tezkîr, Esmâ-i Hüsnâ Şerhi ve Tehalluk Sırları Külliyâtı

İslâm tasavvuf düşüncesinin en dengeli ve dirayetli şahsiyetlerinden biri olan İmam Ebu'l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî (ö. 465/1072), tasavvuf ile şeriat arasındaki rabıtayı muhkem kılan abidevî eserleriyle tanınır. Meşhur er-Risâle'sinin yanı sıra kaleme aldığı "et-Tahbîr fi't-Tezkîr" (Hatırlatma ve Zikirde Güzelleştirme), İslâm esmâ-i hüsnâ literatürünün şüphesiz en yetkin, tasavvufî ve amelî şerhlerinden biridir. Kuşeyrî bu eserde, ilahî isimleri kuru birer kelâmî tanım olarak ele almaz; her bir ismin kulun bâtınında oluşturması gereken manevi yankıyı ve kalbî ahlâkı inceler.

Horasan mektebinin derin irfanını Eş'arî kelâmının sağlam temelleriyle meczeden Kuşeyrî, et-Tahbîr ile sâlikin seyrüsülûk esnasında ilahî sıfatlarla nasıl boyanacağını (sıbgatullah) metodolojik bir berraklıkla ortaya koymuştur. Eser, sâdece teorik bir marifet kitabı değil; her bir esmânın zikrinin kalpte doğuracağı hâlleri, ahlakî faziletleri ve sâlikin nefis mertebelerindeki dönüşümünü haritalandıran eşsiz bir ruhanî rehberdir. Kuşeyrî'ye göre Esmâ-i Hüsnâ, kulun Hakk'a urûcunda basamak vazifesi gören nûrânî menfezlerdir.

Kuşeyrî'nin et-Tahbîr'deki en çığır açıcı usûlü, her bir ilahî ismin şerhinde takip ettiği üçlü taksimattır: Tealluk, Tahakkuk ve Tehalluk. Tealluk, kulun o ismin manasına duyduğu derin muhtaçlığı idrak ederek O'na sığınması, o ismin tecellîsini talep etmesidir. Kul aczini, fakrını ve noksanlığını görerek kâinattaki kudret ve zenginliğin yegâne kaynağı olan ilahî isme raptolur. Bu merhale seyrüsülûkün başlangıcı, yani kulun Hakk kapısına yapışmasıdır.

Tahakkuk merhalesi ise, o ismin manasını aklen ve keşfen bilmek, hakikatine nüfuz etmek, kâinattaki nizamın ve tecellîlerin o isim üzerinden nasıl işlediğini idrak etmektir. Bu seviyede sâlik, olayların zahirî sebepler perdesini aralar ve her hadisede ilgili ismin tasarrufunu müşâhede eder. Nihayet en yüksek mertebe olan Tehalluk ise, kulun o ilahî ismin ahlâkıyla ahlaklanmasıdır. Hadis-i şerifteki 'Tahallegû bi-ahlâkillâh' (Allah'ın ahlakıyla ahlaklanınız) emrinin sırrı burada tecelli eder. Kul, affedicilikte el-Afüvv, hilimde el-Halîm, cömertlikte el-Kerîm isminden pay alarak beşerî noksanlıklardan arınır.

Kuşeyrî, et-Tahbîr'in merkezine bütün isimleri kendisinde toplayan Lâfza-i Celâl'i, yani 'Allah' ism-i şerîfini yerleştirir. Bu isim, Zât-ı Bârî'ye mahsus olan, hiçbir mahlûka ıtlak olunmayan ve bütün kemâl sıfatları zımnında barındıran Câmî isimdir. Kuşeyrî'ye göre bu ismin tealluku, kulun kalbinde başkasına asla meyledemeyecek bir vecd ve iftikar (muhtaçlık) ateşinin yanmasıdır. Kul, O'ndan başka hiçbir hakiki sığınak olmadığını müşâhede ettiğinde tevhidin hakiki tadına varır.

Bu ismin tahakkuku, Cenâb-ı Hakk'ın vahdaniyetini, Zât'ında, sıfatlarında ve fiillerinde şeriksiz olduğunu kalbî bir yakîn ile bilmektir. İsm-i Celâl'in tehallukuna gelince; Kuşeyrî burada çok nâzik bir irfanî hakikate işaret eder: Bu isim Zâtî olduğundan kulun onda tehalluku, mutlak ubûdiyyettir (kulluktur). Yani kulun kendi nefis davasından, benlik iddiasından tamamen soyunup Hakk'ın mutlak mülkü olduğunu ikrar etmesidir. Kul bu isimle zikrettikçe cem' mertebesine erer; kesret perdesi kalkar ve her şeyde Hakk'ın tecellîsi aşikâr olur.

Kuşeyrî marifetinde ilahî isimler, Celâl ve Cemâl olmak üzere iki ana nehirde akar. Celâl isimleri (el-Kahhâr, el-Mütekebbir, el-Azîz, el-Müntakım), kalpte havf (korku), heybet ve inkisâr (kırgınlık) hâsıl eder. Kul, Celâl tecellîsi karşısında kendi hiçliğini, cürmünü ve zilletini idrak eder. Bu idrak, nefsin firavunî damarlarını kesen en keskin manevi kılıçtır. Nefis, Celâl isimlerinin nûru altında ezilmeden hakiki tevazu ve kulluk makamına yükselemez.

Cemâl isimleri ise (er-Rahîm, el-Latîf, el-Kerîm, el-Vedûd), kalpte recâ (ümit), üns (yakınlık) ve muhabbet rüzgârları estirir. Kul, Cemâl tecellîleriyle teselli bulur, ilahî lütfun sonsuzluğunu görerek O'na karşı tarifsiz bir aşk duyar. Kuşeyrî, kemâlin bu iki tecellî kutbunun dengelenmesinde yattığını vurgular. Sırf Cemâl ile beslenen nefis laubaliliğe ve emniyete düşebilir; sırf Celâl ile muhatap olan kalp ise ye'se (ümitsizliğe) kapılabilir. Arif, Celâl içinde Cemâl'i, Cemâl içinde Celâl'i müşâhede edebilen kemâl ehlidir.

et-Tahbîr'de er-Rahmân ve er-Rahîm isimlerinin şerhi, rahmet metafiziğinin en zarif tahlillerini içerir. Kuşeyrî'ye göre Rahmân ismi, kâinattaki bütün mevcudata şâmil olan umumî rahmeti temsil eder. Mümin olsun kâfir olsun, canlı olsun cansız olsun her varlık varlığını ve rızkını Rahmân isminin tecellîsine borçludur. Bu ismin tealluku, kulun her nefeste ilahî inayet altında olduğunu bilip şükretmesidir. Tehalluku ise mahlûkâta karşı ayrımsız bir şefkat hissi beslemek, karıncayı bile incitmemektir.

er-Rahîm ismi ise müminlere mahsus hususî ve manevi rahmeti ifade eder. Bu rahmet; hidayet, marifet, zikir lezzeti, keşif ve ahirette cemâl-i ilahîyi seyretme nimetidir. Kulun Rahîm ismindeki tealluku, kalbinin manevi hastalıklardan temizlenmesi ve marifet nûruna nail olması için niyaz etmesidir. Tehalluku ise diğer kulların manevi kurtuluşları için çırpınmak, onlara hakkı ve sabrı tavsiye etmek, gaflette olanların hidayeti için gözyaşı dökmektir.

Kuşeyrî'nin nizamında el-Melik ismi, kâinatın hakiki ve tek mâliki olan Hakk'ı işaret eder. Bu ismin tehalluku fevkalade derindir: Kul el-Melik isminden pay aldığında, kendi nefsine, heva ve hevesine melik olur. Şehvet ve gazabının esiri olmaktan kurtulup rûhunu beden memleketinin sultanı kılar. Dünyaya ve masivaya meyletmeyerek hakiki hürriyeti elde eder; zira hakiki sultanlık, nefse köle olmamaktır.

el-Kuddûs ve es-Selâm isimleri ise tenzih ve selâmet makamlarını açar. el-Kuddûs, her türlü noksanlıktan, şüpheden ve beşerî kusurdan münezzeh olandır. Kulun bu isimle tehalluku, kalbini riyâ, haset, kin, kibir ve nifak kirlerinden tamamen arındırması (kudsiyyet) ile mümkündür. es-Selâm ise her türlü afetten ve ayıptan selâmette olandır. Bu ismin ahlâkıyla ahlaklanan sâlik, diliyle ve eliyle bütün insanlara selâmet dağıtır; kalbinde hiçbir mümine karşı zerre kadar suizan ve düşmanlık barındırmaz.

İlahî ilim sıfatlarını temsil eden el-Alîm, el-Hakîm ve el-Habîr isimleri, Kuşeyrî'nin irfanında kalbin basiret gözünün açılmasına vesile olan pencerelerdir. el-Alîm, zâhir ve bâtın her şeyi ezeli ilmiyle bilendir. Bu ismin tealluku, kulun kendi cehlini itiraf ederek Hakk'tan nâfi (faydalı) ilim ve marifetullah dilemesidir. Tehalluku ise bildiğiyle amel etmek ve ilmini nefsânî üstünlük aracı kılmayıp tevazusunu artırmaktır.

el-Hakîm isminin tehalluku, her hadisede ilahî hikmeti gözetmek, itirazı terk edip rıza makamına ermektir. Sâlik, görünüşte şer gibi duran olayların ardındaki sırr-ı kaderi tefekkür eder. el-Habîr ise eşyanın en gizli, en bâtınî boyutlarından haberdar olandır. Kul bu ismin ahlakıyla ahlaklandığında kendi nefsinin en gizli hilelerini, riyâkârlıklarını ve bilinçaltı tuzaklarını teşhis etme basiretine kavuşur. Kendi kalbinin bekçisi olur ve oraya Hakk'tan gayrısının girmesine izin vermez.

Tasavvuf ehlinin seyrüsülûk esnasında en çok tecrübe ettiği iki zıt ruhanî hâl olan 'Kabz' (iç daralması, hüzün, tıkanma) ve 'Bast' (ferahlık, sevinç, açılma), Kuşeyrî'ye göre doğrudan el-Kâbız ve el-Bâsıt isimlerinin tecellîleridir. et-Tahbîr'de bu iki ismin şerhi, sâliklerin manevi psikolojisini aydınlatan muhteşem bir kılavuzdur. Kabz hâli, sâlike nefsini hatırlatır, gururu kırar ve onu zikirde derinleştirir.

Bast hâli ise ilahî ünsiyetin ve muhabbetin kalbi kaplamasıdır. Kuşeyrî, kâmil arifin ne kabz hâlinde ümitsizliğe düşeceğini ne de bast hâlinde haddi aşacağını belirtir. Kabz anında sabır ve istiğfarla Hakk'a iltica edilir; zira kabz, ardından gelecek büyük bir ruhanî fethin doğum sancısıdır. Bast anında ise heybet ve edep muhafaza edilir; zira edepsizce yaşanan bast hâli, kulun kaymasına sebep olabilir. Arif, her iki hâlin de el-Kâbız ve el-Bâsıt olan Mevlâ'dan geldiğini bilerek itidalini korur.

ez-Zâhir ve el-Bâtın isimleri, varlığın çift kutuplu kozmik yapısını ve sâlikin tefekkür menzilini kuşatır. ez-Zâhir, varlığı apaçık olan, her mahlûkta kudret ve sanatının delilleri parıldayandır. Kâinatta görünen her nakış, O'nun zuhûrunun bir aynasıdır. Lakin zuhûrunun şiddetinden ötürü akıllar O'nu kavramaktan âciz kalmıştır; nitekim 'Şiddet-i zuhûrundan nâşi gizlidir' fehvası bu sırrı fısıldar.

el-Bâtın ise mahiyeti idrak edilemeyen, akılların ve vehimlerin ötesinde sır olan Zât'tır. Kuşeyrî'ye göre bu iki ismin tealluk ve tahakkuku, sâlikin hem kesret (çokluk) hem de vahdet (birlik) şuuruna aynı anda sahip olmasıdır. Kul, mahlûkâta baktığında Zâhir isminin delillerini görür; tefekküre daldığında Bâtın isminin gayb deryasında erir. Bâtın'a dalıp zâhirî şeriatı terk etmek zındıklık; sırf zâhire takılıp bâtınî hakikatleri inkâr etmek ise gaflettir. Hakiki irfan, Zâhir ile Bâtın'ı tevhîd etmektir.

Kuşeyrî'nin et-Tahbîr eserinin tacı mahiyetindeki nihai fasıl, Esmâ-i Hüsnâ zikrinin kalbî ve amelî âdâbıdır. Zikir, sâdece dilin belli adetlerde harfleri telaffuz etmesi değildir; dilin zikrinden kalbin zikrine, kalbin zikrinden sırrın zikrine ve oradan da zikredilenin müşâhedesinde fâni olmaya (mezkûrda fenâ) uzanan ruhanî bir merdivendir. Zikir esnasında kulun niyeti dünyevî menfaatler veya keşif-keramet elde etmek değil, sırf Rızâ-yı Bârî olmalıdır.

Kuşeyrî, isimlerin kalpte nurlar hasıl ettiğini, bu nurların nefsin karanlıklarını birer birer yaktığını ifade eder. Sâlik zikrettikçe, o ismin tehalluk sırrı kalbe nakşolur. Nihayet kul öyle bir makama erer ki, zikreden, zikir ve zikredilen arasındaki ikilik kaybolur; geriye yalnızca Vâhid ve Kahhâr olan Cenâb-ı Hakk kalır. İmam Kuşeyrî'nin et-Tahbîr fi't-Tezkîr'i, sâliki bu en yüksek tevhid zirvesine taşıyan ilahî bir pusula olarak asırlardır irfan ufkunu aydınlatmaktadır.