İmâm Kuşeyrî ve er-Risâle fî İlmi't-Tasavvuf: Makamlar, Hâller ve Tasavvuf Usûlü Külliyatı

Hicrî 5. asrın büyük müfessir, muhaddis ve mutasavvıfı Ebü'l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî (v. 465/1072), Nîşâbur ve Horasan havzasının irfan güneşi, Ebû Ali ed-Dekkâk'ın mürîdi ve damadıdır. Kuşeyrî'nin 437/1045 yılında telif ettiği er-Risâletü'l-Kuşeyriyye, tasavvuf tarihinin en muteber, en tesirli ve klasik usûl metnidir.

Kuşeyrî bu eseri, kendi döneminde tasavvuf kisvesi altına sığınan ibâhiyye (şeriat sınırlarını hiçe sayanlar), hulûl ve ittihad iddia eden sapkın fırkalar karşısında; hakiki tasavvufun Kur'ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye'ye sımsıkı bağlı bir zühd, vera' ve tezkiye yolu olduğunu ispat etmek gayesiyle kaleme almıştır. Eserin mukaddimesinde: "Bizim bu ilmimiz, Kitap ve Sünnet kaideleriyle kayıtlıdır. Hadîsi bilmeyen ve Kur'an'ı okumayan kimseye bu yolda tabi olunmaz" diyerek Cüneyd-i Bağdâdî çizgisini teyit etmiştir.

Kuşeyrî'nin tasavvuf epistemolojisine yaptığı en kalıcı katkı, Makam ile Hâl mefhumlarını birbirinden kesin hudutlarla ayırmasıdır:

• Makam (Kesbî Mertebe): Sâlikin kendi gayreti, riyazeti, mücahedesi ve iradesiyle elde ettiği, sebat gösterdiği ahlâkî ve mânevî duraktır. Bir makamın hakkı verilmeden (örneğin Tevbe tamama ermeden) bir sonraki makama (Zühd'e) geçilemez.
• Hâl (Vehbî Tecellî): Sâlikin kendi kastı ve kesbi olmaksızın, kalbe gayb âleminden inen sevinç, hüzün, kabz, bast, heybet veya üns gibi gelip geçici manevî esintilerdir. Hâller ilâhî lütuftur; gelir ve gider. Makamlar ise istikrarlıdır.

Kuşeyrî bu kaideyi şöyle hülasa eder: "Hâller mevhîbelerdir (bağışlardır), makamlar ise mükâsebedir (kazanımlardır). Hâller kökleri semada olan bulutlar gibi kalbi sular, makamlar ise kökleri yerde sabit ulu ağaçlardır."

Risâle'de kırk beş temel makam ve ahlâkî fazilet, âyet ve hadislerle ve ilk dönem sufilerinin menkıbeleriyle tahlil edilir:

1. Tevbe: Uyanışın ilk adımıdır; günahı unutmamak değil, Hakk'a yönelip masivayı geride bırakmaktır.
2. Vera' ve Zühd: Şüpheli şeylerden kaçınmak ve kalbi dünya sevgisinden arındırmaktır.
3. Tevekkül: Sebeplere riayet etmekle beraber kalbi sadece Müsebbibü'l-Esbâb'a bağlamaktır.
4. Rızâ: Kazânın acılığı altında kalbin sükûnetini muhafaza etmesi; Hakk'ın her tasarrufundan hoşnut olmasıdır.
5. Havf ve Recâ: İlahî celâlden korku ile ilâhî cemâle ümit arasındaki iki kanattır.
6. Muhabbet ve Şevk: İbadetin külfet değil, sevgilinin divanında vuslat neşesi haline gelmesidir.

Kuşeyrî, tasavvufun en derin iç hallerini emsalsiz bir psikolojik incelikle tarif eder:

Kabz ve Bast: Ârifin havf ve recâsıdır. Kabz halinde kalp sımsıkı daralır, ilâhî celâl tecelli eder; bast halinde ise kalp sonsuz bir inşiraha kavuşur, ilâhî cemâl tecelli eder.
Heybet ve Üns: Zât-ı İlâhiyye'nin kibriyâsını müşâhede eden kimsede dehşet ve heybet; O'nun lütuf ve kurbiyyetini tadan kimsede ise ünsiyet ve muhabbet doğar.
Cem' ve Fark: Fark, kulun kendi kulluk vazifesini, şeriat mükellefiyetini görmesidir; Cem' ise bütün fiillerin ve varlıkların ancak Hakk'ın kudretiyle kâim olduğunu idrak etmektir. Şeriatsız hakikat bâtıl, hakikatsiz şeriat ise noksandır.

Risâle'nin son fasılları, dervişin mürşidiyle, ihvanıyla ve halkla olan münasebetlerini tanzim eden muhteşem bir ahlâk nizamnâmesidir. Kuşeyrî, nefsin gizli hilelerini (riyâ, ucb, kibir, süm'a) ifşa eder; dervişin kalbini bir ayna gibi nasıl tertemiz tutacağını, gıybetten, sûizandan ve iddiadan nasıl kaçınacağını serdeder. Bu sebeple er-Risâle, asırlar boyu tekkelerin ve irfan meclislerinin başucu rehberi olmuştur.

Tasavvuf irfanının zirvesini teşkil eden İmâm Kuşeyrî ve er-Risâle fî İlmi't-Tasavvuf: Makamlar, Hâller ve Tasavvuf Usûlü Külliyatı öğretisinde gaye; nazarî malumat biriktirmek değil, kalbi masivadan (Allah'tan gayrı her şeyden) temizleyerek ilahi tecelligâh kılmaktır. İnsanın iç dünyası yedi nefis dairesinden ve yedi letaif merkezinden müteşekkildir. Her makam, sâlikin içsel bir hicretle kesafetten letafete, benlikten fenâya yükselmesini hedefler.

Nefs-i Emmâre'nin karanlığından kurtulan talip; Levvâme'de pişmanlığı, Mülhime'de ilhamı, Mutmainne'de ebedi huzuru, Râziye ve Mardiyye'de mutlak rızayı bulur. Nihayet Kâmile makamında kul, kâinata rahmet ve hikmet gözüyle bakan bir İnsan-ı Kâmil aynası haline gelir.

Aşağıdaki matris, tasavvuf yolundaki makamlar ile sâlikin kalbinde zuhur eden haller arasındaki irtibatı özetlemektedir:

Bu eserin bize mirası, tasavvufu dağ başlarında münzevi yaşamak değil; çarşıda, evde, işte 'el kârda, gönül Yâr'da' sırrıyla yaşamaktır:

• Huzur Murakabesi: Günde en az 15 dakika tenhada oturup nefesi dinleyerek 'Allah beni görüyor, beni biliyor, bana benden yakın' şuurunu kalbe nakşetmek.
• Hizmet ve Tevazu: Kendini bütün yaratılmışlardan aşağı bilip mahlûkata karşılıksız hizmet ve merhamet etmek.
• Sükût ve İhlas: Lüzumsuz kelamı terk edip dili zikirle, fikri ibretle, ameli ihlasla süslemek.

İmâm Kuşeyrî ve er-Risâle fî İlmi't-Tasavvuf: Makamlar, Hâller ve Tasavvuf Usûlü Külliyatı, arayan her samimi gönle rehberlik eden solmayan bir irfan meşalesidir.