Kestellî Muslihuddin: Hâşiyetü'l-Akâid, Nefsü'l-Emr ve Kelâm-ı Nazarî Külliyâtı

Aslen Kestel (Bursa) kasabasından olan Muslihuddin Mustafa b. Muhammed el-Kestellî, 15. yüzyıl Osmanlı kelâm ve felsefe düşüncesinin en parlak dâhilerindendir. Hızır Bey, Molla Hüsrev ve Alâeddin Ali et-Tûsî gibi devrin zirve isimlerinden tahsil görmüş; Fâtih Sultan Mehmed'in kurduğu Sahn-ı Semân Medreseleri'nde başmüderrislik yapmıştır. Daha sonra Edirne ve İstanbul kadılıkları ile Rumeli Kazaskerliği vazifelerinde bulunmuştur. Fâtih Sultan Mehmed'in bizzat tertip ettiği ilmî meclislerde Teftâzânî ve Seyyid Şerîf Cürcânî metinlerinin tenkidi hususunda en yetkin hakem kabul edilmiştir.

Necmeddin Ömer en-Nesefî'nin (v. 537/1142) Ehl-i Sünnet akâidini veciz ve muhkem bir dille hülasa ettiği 'el-Akâid' metni, İslâm coğrafyasında kelâm ilminin omurgası olmuştur. Sa'deddin et-Teftâzânî'nin (v. 792/1390) bu metne yazdığı şerh ise felsefî kelâmın, mantıkî tahlillerin ve nass-akıl telifinin zirvesidir. Kestellî'nin bu şerh üzerine kaleme aldığı hâşiye (Hâşiyetü'l-Kestellî alâ Şerhi'l-Akâid), asırlar boyunca Osmanlı ve Şark medreselerinde yüksek tahsilin nihai imtihan metni olarak okutulmuştur.

Kestellî, klasik bir lafız şârihi veya hâşiyecisi değildir. O, metindeki her bir kaziyyeyi mantık kâideleri, semantik tahliller ve ontolojik delillerle yeniden tartan 'münekkit bir muhakkik'tir. Teftâzânî'nin ifadelerini bazen Cürcânî'nin Şerhu'l-Mevâkıf'ı ile tahkik eder, bazen her iki allâmeyi de aşarak meseleye bizzat kendi felsefî içtihadıyla özgün çözümler getirir. Eser, Osmanlı ilmî zihniyetinin şerh-hâşiye formunda dahi ne denli orijinal ve üretken olduğunu ispatlayan en parlak vesikadır.

Kestellî'nin kelâm felsefesine vurduğu en derin mühür, 'Nefsü'l-Emr' kavramına getirdiği tahlildir. Nefsü'l-emr; bir hükmün veya önermenin, onu düşünen bir zihin (insan aklı) olmasa ve hariçte maddî bir varlığı bulunmasa dahi, 'kendi zatî hakikatinde' doğru veya yanlış oluşudur. Kestellî; hakikatin insanın zihnine veya sübjektif vehmine göre şekillenmediğini, aksine zihnin nefsü'l-emre mutabık olduğu zaman hakka ulaştığını ispatlayarak sofist ve rölativist iddiaları kökten çökertmiştir.

Kelâm ve felsefenin en kadim düğümlerinden biri olan vücûd-mahiyet meselesinde Kestellî, Vâcib Teâlâ ile mümkinâtı birbirinden kesin bir hatla ayırır. Cenâb-ı Hakk'ın zâtında vücûd mâhiyetin aynısıdır; O'nun varlığı bir illete veya başka bir şeye muhtaç olmaksızın zâtîdir. Mümkin varlıklarda ise mâhiyet vücûddan ayrıdır; mümkine varlık dışarıdan (Cenâb-ı Hakk'ın icâdı ve halkıyla) ihsan edilir. Bu tahlil, vahdet-i vücûdun panteist sapmalara uğramasını engelleyen muhkem bir kelâmî seddir.

İnsanın hariçteki nesneleri nasıl bildiği ve bu bilginin gerçeklikle irtibatı nasıl kurduğu meselesinde Kestellî, 'Zihnî Varlık' bahsini derinleştirir. Zihinde hâsıl olan sûret, hariçteki eşyanın mâhiyetini taşır fakat onun hariçteki maddî eserlerini taşımaz (örneğin ateşin zihindeki sûreti zihni yakmaz). Kestellî, aklın mücerret kavramları kavrayabilmesini ruhun basiret cevherine bağlar; böylece maddeci bilgi teorisini aşarak metafizik epistemolojiyi inşa eder.

Ehl-i Sünnet kelâmının en hassas meselelerinden biri olan 'Sıfatlar Zât'ın ne aynısıdır ne de gayrısıdır' (Lâ hüve ve lâ gayruh) düsturunu Kestellî mantıkî tenakuzdan kurtarır. Eğer sıfatlar Zât'ın aynısı olsaydı sıfatların çokluğu ortadan kalkardı; eğer tamamen gayrısı (müstakil başka varlıklar) olsaydı kadîmlerin taaddüdü (çokluğu) ve şirk lâzım gelirdi. Kestellî, bu meseleyi nefsü'l-emrdeki i'tibarî ve hakikî nispetler teorisiyle şerh ederek Mu'tezile ve Müşebbihe'ye karşı Ehl-i Sünnet'in orta yolunu tahkim etmiştir.

İnsanın fiillerindeki hürriyeti ve mesuliyeti konusunda Kestellî, Eş'arî'nin 'kesb' teorisi ile Mâtürîdî'nin 'ihtiyar' anlayışını telif eder. Kulun fiili iki kudretin taallukuyla meydana gelir: Hâlık olan Allah'ın yaratma kudreti (halk) ve kāsip olan kulun yönelme iradesi (azm ve kasıt). Kestellî, Cebriyye'nin insanı rüzgâr önündeki yaprak sayan fatalizmini de, Mu'tezile'nin insanı kendi fiilinin yaratıcısı kılan ifratını da mantıkî delillerle cerheder.

Kestellî, peygamberliğin imkânını ve lüzumunu sırf naklî bir emir olarak değil, beşeriyetin fıtrî ve medenî ihtiyacı üzerinden aklîleştirir. İnsan cemiyet halinde yaşamaya mecbur bir varlıktır; cemiyet ise adalete, adalet ise kanuna (şeriat), kanun ise ilâhî teyide mazhar bir kanun koyucuya (peygamber) muhtaçtır. Mucize, bu elçinin doğruluğunu tasdik eden ilâhî mühürdür ve tabiat kanunlarının üstündeki Yaratıcı'nın müdahalesidir.

Kestellî Hâşiyesi, Osmanlı ilim havzasında Taşköprizâde, Kemalpaşazâde, Ebussuûd Efendi ve Gelenbevî gibi büyük âlimlerin zihnî disiplinini yoğuran temel eser olmuştur. Onun mantıkî dakikliği, kavramları kılı kırk yaran tahlil kudreti ve felsefî vukûfiyeti; İslâm dünyasının sadece zâhirî nakille değil, en üst düzey nazarî düşünceyle de nizam kurduğunu tarihe tescillemiştir.