Şeyhülislâm Kemalpaşazâde (İbn Kemâl) ve Dekâiku'l-Hakâyık: Varlık Mertebeleri, İrfan ve Dil Felsefesi Külliyatı

Şemseddîn Ahmed b. Süleyman Kemalpaşazâde (873-940 / 1468-1534), Osmanlı ilim ve düşünce tarihinin en velûd, çok yönlü ve nüfuzlu dâhilerinden biridir. Asker kökenli bir aileden gelen İbn Kemâl, gençliğinde sipahi olarak seferlere katılmış; ancak Çandarlı İbrâhim Paşa ve Filibe müderrisi Molla Lutfî gibi âlimlerin meclislerinde ilmin askerî rütbelerden üstün olduğunu müşâhede ederek kılıcını bırakıp kaleme sarılmıştır. Bu radikal dönüşüm, Osmanlı medeniyetinin 'Kılıç ile Kalem' (Seyf ve Kalem) dengesini şahsında somutlaştıran anıtsal bir biyografinin başlangıcı olmuştur.

İbn Kemâl, Edirne ve Amasya'da dönemin büyük allâmelerinden tahsil görmüş; Fâtih, II. Bâyezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanûnî Sultan Süleyman devirlerini idrâk etmiştir. Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferine bizzat iştirak etmiş; padişahın atının ayağından sıçrayan çamurla kirlenen kaftanını 'Âlimlerin atının ayağından sıçrayan çamur kıyamet günü şehitlerin kanı gibi azizdir' iltifatıyla türbesine örtü yapmasını vasiyet ettiği o ulu şeyhülislâmdır.

Tefsir, hadis, fıkıh, kelâm, felsefe, tasavvuf, lügat, belâgat, tarih ve tıp alanlarında kaleme aldığı 300'ü aşkın risale ve monografi, İbn Kemâl'i İslâm dünyasında 'Müftiyyü's-Sekaleyn' (İnsanların ve Cinlerin Müftüsü) pâyesiyle anılan nadir ilim kutuplarından biri kılmıştır.

İbn Kemâl'in dil felsefesindeki şaheseri Dekâiku'l-Hakâyık, Farsça ve Arapça kelimeler arasındaki ince semantik farkları, eşanlamlı gibi görünen lafızların hakikatte nasıl apayrı varlık mertebelerine ve ontolojik hallere tekabül ettiğini ortaya koyan benzersiz bir lügat metafiziğidir. İbn Kemâl'e göre dilde mutlak anlamda eşanlamlılık (terâdüf) yoktur; her kelime, varlığın ve nefsin ayrı bir tecellî nüansını ifade etmek üzere vaz' edilmiştir.

Örneğin 'aşk', 'şevk', 'vecd', 'hevâ', 'meyl' ve 'sabâbet' kelimelerini tahlil ederken, bunların her birinin kalbin ayrı bir tabakasındaki (Sadr, Kalb, Şegaf, Fuâd, Habbetü'l-Kalb, Süveydâ) tecellî derecesi olduğunu beyan eder. Keza Farsça 'göz' anlamına gelen lafızları incelerken, zâhirî organ olan göz ile kalbin basireti ve aklın temaşası arasındaki letafeti lügavî delillerle tefrik eder.

Bu yaklaşım, kelimelerin alelâde işaretler olmadığını, Hakîkat-i Muhammediyye'nin ve esmâî tecellîlerin yeryüzündeki fonetik ve semantik libasları olduğunu gösterir.

Osmanlı düşünce hayatının en can alıcı tartışmalarından biri olan Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin şahsiyeti ve Vahdet-i Vücûd doktrini meselesinde İbn Kemâl, tarihe geçen meşhur fetvâsıyla irfan ehline kalkan olmuştur. Yavuz Sultan Selim'in Şam'ı fethinde İbnü'l-Arabî'nin kabrini buldurup türbe ve cami inşa ettirmesi sürecinde İbn Kemâl'in ilmî rehberliği belirleyici olmuştur.

İbn Kemâl kaleme aldığı fetvâda şöyle buyurmuştur: 'Şeyh Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, kâmil bir mürşid, muhakkik bir velîdir. Onun Fusûsü'l-Hikem ve Fütûhât-ı Mekkiyye adlı eserlerindeki müşkil ibarelerin iki vechi vardır: Biri zâhirî lafız ki avâmın aklı onu anlamaktan âcizdir; diğeri bâtınî hakîkat ki havâssın keşfiyle malûmdur. Onu inkâr eden ya cehlinden ya da hasedinden inkâr eder.'

İbn Kemâl, Risâle fî Vücûdi'l-Vâcib ve Risâletü'l-Vücûd adlı eserlerinde, Vahdet-i Vücûd'un panteizm veya hulûl olmadığını; 'Lâ mevcûde illallâh' sırrının, mâsivânın zâtî vücuttan mahrum olup ancak Hakk'ın nûruyla kāim bir tecellîler gölgesi olduğunu aklî ve bürhânî kelâm kaideleriyle ispat etmiştir.

İbn Kemâl, Risâle fi'r-Rûh ve Risâle fî Beyâni'n-Nefs adlı risalelerinde insanın kozmik konumunu inceler. İnsan, bütün kâinatın (Âlem-i Kebîr) bir özeti, hülâsası ve fihristi olan 'Âlem-i Sagîr'dir. Cenâb-ı Hakk kâinattaki bütün ulvî ve süflî hakikatleri insanda cem' etmiştir.

İnsan Mertebesi	Kozmik Karşılığı	Manevi Fonksiyonu
Akl-ı Heyûlânî & Bilfiil	Akl-ı Evvel / Kalem-i A'lâ	Hakikatleri küllî olarak idrâk etme ve ilahî hitaba muhatap olma.
Rûh-ı Nâtıka	Nefs-i Külliyye / Levh-i Mahfuz	Cisim kafesinde misafir olan, berzah ve bekā âlemine müteveccih cevher.
Nefs-i Hayvâniyye	Felekler ve Tabiat Âlemi	Bedeni ayakta tutan, terbiye edildiğinde miraca basamak olan kuvve.
Cesed-i Unsurî	Dört Element (Toprak, Su, Hava, Ateş)	Yeryüzü halifeliğinin ve amelî imtihanın kesîf mazharı.

İbn Kemâl'e göre insan, nefs-i emmâreden nefs-i kâmileye doğru yükseldikçe, kendi bâtınındaki Arş'ı, Kürsî'yi ve melekût meclislerini temaşa eder hale gelir.

İslâm kelâmının en çetin meselelerinden biri olan ef'âl-i ibâd (kulların fiilleri), kazâ ve kader konusunda İbn Kemâl, Risâle fi'l-Kazâ ve'l-Kader adlı eserinde hem Eş'arî hem de Mâtürîdî metinlerini derinlemesine muhakeme etmiştir. İbn Kemâl, cebr-i mahz (kaderiyecilik) ile tefviz (kendi başına buyrukluk) uçurumlarından kaçınarak Ehl-i Sünnet'in 'beyne'l-emreyn' (iki durum arası denge) ilkesini tahkîk etmiştir.

Ona göre kulun 'kesb'i ve cüz'î iradesi bir vehim veya lafızdan ibaret değildir; bilakis Cenâb-ı Hakk'ın kullarına teklif ve sevap-ceza tevcih etmek üzere bahşettiği hakiki bir taalluktur. Ancak bu taalluk, kâinattaki küllî kudret ve ilahî irade dairesinin dışına çıkamaz. İbn Kemâl bu bahiste Eş'arî'nin kesb nazariyesi ile Mâtürîdî'nin irade-i cüz'iyye müstakilliğini öyle bir vukufla telif etmiştir ki, Osmanlı medreselerinde asırlarca bu risale ders kitabı olarak okutulmuştur.

Kemalpaşazâde'nin felsefî mirasının nihai durağı, şeriatın zâhirî emirleri ile irfanın bâtınî hakikatlerini tek bir terkip halinde sunmasıdır. İbn Kemâl hiçbir zaman zâhirî hükümleri küçümseyen bâtınîliğe prim vermemiş; bilakis şeriatın kabuk, tarikatın yol, hakikatin ise öz olduğunu; kabuksuz özün çürüyeceğini, özsüz kabuğun ise odun olacağını savunmuştur.

Osmanlı medeniyetinin 'Devlet-i Ebed-Müddet' idealinin arkasındaki fikrî omurga, İbn Kemâl gibi zâhirde müftü, bâtında ârif şahsiyetlerin kurduğu bu sağlam metafizik zemindir. O, Kanûnî Sultan Süleyman'ın Mohaç zaferini kaleme alırken de, İbnü'l-Arabî'nin vücûd sırlarını şerh ederken de aynı tevhid kalemini kullanmıştır.

Onun külliyatı, aklın bürhanı ile kalbin keşfini, dilin fesahati ile vahyin esrarını birleştiren muazzam bir katedral kütüphanesidir.

Şemseddin Ahmed b. Süleyman (Kemalpaşazâde / İbn Kemâl, 1469-1534), hem kılıç kuşanmış bir sipahi hem de 300'ü aşkın eserin müellifi olan devasa bir Osmanlı şeyhülislamıdır. Yavuz Sultan Selim Han'ın Mısır Seferi'nde yanı başından ayırmadığı en yakın sırdaşıdır.

Mısır dönüşünde İbn Kemâl'in atının ayağından sıçrayan çamurun Yavuz'un kaftanını kirletmesi üzerine, Pâdişâh tarihe geçen şu muazzam sözü söylemiştir: 'Ulemânın atının ayağından sıçrayan çamur, bizim için şereftir, ziynettir. Vefat ettiğimde bu çamurlu kaftanımı sandukamın üzerine örtünüz.' Bu hadise, Osmanlı Devleti'nin ilme ve irfana verdiği kudsî pâpayenin timsalidir.

Kemalpaşazâde'nin İslâm irfan tarihindeki en mühim icraatı, Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî hakkında verdiği meşhur Fetvâ ve kaleme aldığı Risâle fî Hakkı İbni'l-Arabî'dir. Asrında bazı dar görüşlü zâhir ulemasının İbnü'l-Arabî'yi tekfir etmeye kalkışması üzerine şu tarihî fetvayı neşretmiştir:

'Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbnü'l-Arabî, kâmil bir mürşid, muhakkik bir velîdir. Onun kitaplarında zâhir ulemasının aklının ermediği derin sırlar vardır. Onu anlamayan sussun; zira anlamadığı şeye düşman olmak ahmaklıktır. Ona hürmet etmek vaciptir.' Bu fetva, Şam'da İbn Arabî'nin kabrinin bulunup Yavuz tarafından türbe ve cami yapılmasının fıkhî zeminini hazırlamıştır.