İslâm medeniyetinin Moğol istilası öncesindeki en müstesna ilim havzalarından biri Musul (Mevsıl) şehriydi. Bu şehrin yetiştirdiği, çağının tartışmasız 'Üstâdü'l-Esâtîz'i (Hocaların Hocası) unvanına lâyık görülen allâme, Kemâlüddîn Ebü'l-Feth Mûsâ b. Yûnus b. Muhammed b. Men'a el-Mevsılî'dir (1156–1242).

Babası meşhur Şâfiî fakihi Yûnus b. Men'a'nın yanında temel İslâmî ilimleri ikmal ettikten sonra Bağdat Nizâmiye Medresesi'ne giden İbn Yûnus; fıkıh, hadis ve kelâmda icazet almış; ardından riyaziye, hendese, astronomi, tıp ve mûsikî nazariyatında asrının bir numaralı otoritesi haline gelmiştir.

Musul'a dönerek Kâmiliye Medresesi'nin başına geçen İbn Yûnus, yarım asır boyunca Doğu'nun ve Batı'nın en parlak zihinlerine hocalık yapmıştır.

Tarihçi İbn Hallikân ve İbn Ebî Usaybia'nın hayranlıkla naklettiği üzere, Kemâleddîn İbn Yûnus'un Musul'daki ders halkası din ve mezhep sınırlarını aşan evrensel bir ilim vahasıydı.

Müslüman talebelere fıkıh, ferâiz ve kelâm okuturken; Bağdat ve Suriye'den gelen Yahudi hahamlarına Tevrat tefsiri ve İbrânîce mantık metinlerini şerh ediyor; Hristiyan rahiplere ve hekimlere İncil'in güç pasajlarını ve Galen tıbbını ders veriyordu.

Bizans İmparatorluğu'ndan ve Avrupa krallarından gönderilen en çetin matematik, geometri ve astronomi soruları Musul'a getirilir ve İbn Yûnus tarafından tek bir oturumda hendesî delillerle çözülerek elçilere teslim edilirdi.

Kemâleddîn İbn Yûnus'un astronomi ve geometri sahasındaki en meşhur telifi, Keşfü'l-Müşkilât fi'l-Mecistî (Almagest'in Güçlüklerinin Keşfi) adlı şaheseridir.

Batlemyus'un eserindeki en girift geometrik ispatları, kirişler tablolarını ve küresel astronomi problemlerini adım adım tahlil etmiş; Apollonius'un konikleri ve Arşimet'in küre teoremleriyle takviye ederek anlaşılır kılmıştır.

Ayrıca Risâle fi'l-Kavsi'l-A'zam (En Büyük Yay Üzerine Risale) adlı eserinde, küre üzerindeki büyük daire yaylarının kesişim açılarını trigonometrik olarak formüle etmiştir.

Kemâleddîn İbn Yûnus'un İslâm düşünce tarihindeki en büyük tesirlerinden biri, yetiştirdiği devasa talebe kadrosudur. Merâga Rasathanesi'nin kurucusu, astronomi ve kelâm allâmesi Nasîrüddîn Tûsî, riyaziye ve felsefe tahsilini Musul'da İbn Yûnus'un huzurunda kemâle erdirmiştir.

Aynı şekilde Osmanlı medreselerinde asırlarca felsefe ve mantık ders kitabı olarak okutulan Hidâyetü'l-Hikme ve Îsâgūcî'nin müellifi Esîrüddîn el-Ebherî de İbn Yûnus'un en seçkin talebesidir.

Bu iki büyük talebe, hocalarından aldıkları ilmî meşaleyi Doğu İslâm dünyasının kalbine taşımış ve Merâga üzerinden Semerkant ve İstanbul rasathanelerine kadar uzanan ana damarı oluşturmuştur.

İslâm miras hukuku olan Ferâiz, payların dağıtımında son derece karmaşık kesirler ve cebirsel denklemler gerektirir. Kemâleddîn İbn Yûnus, Şâfiî fıkhının ferâiz meselelerini cebirsel algoritmalarla çözen müstakil risaleler kaleme almıştır.

Hısımlık dereceleri, vasiyetler ve borç taksimatlarında bilinmeyenli denklemler kurarak, miras hisselerinin bir dirhem dahi kul hakkı zayi olmadan adalete uygun dağıtılmasını riyazî güvenceye bağlamıştır.

İbn Yûnus, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın mûsikî nazariyatını tetkik etmiş ve ses frekansları arasındaki matematiksel oranları (makamlar, aralıklar ve perdeler) hendesî nisbetlerle şerh etmiştir.

Ona göre mûsikî, kulağın algıladığı bir ses titreşimi olmaktan öte; gök feleklerinin dönüşündeki ahengin dünyadaki zayıf bir akisidir. Ruhun müzikal ahenkle teskin olması, nefsin süflî ağırlıklardan kurtulup letâfet kazanmasına kapı aralar.

Meşhur biyografi ansiklopedisi Vefeyâtü'l-A'yân'ın müellifi İbn Hallikân, bizzat Kemâleddîn İbn Yûnus'un talebesi olmuş ve hocasının şahsiyetini şu veciz ifadelerle tasvir etmiştir:

'Hocamız Kemâleddîn, riyaziyât ve hendesede asrında tek idi. Yanına vardığımda onu ya bir hendese problemini çözerken, ya bir fakire sadaka verirken, ya da bir hastaya şifa ilacı hazırlarken bulurdum. Tevazuda bir toprak gibiydi; şöhretten ve riyâdan nefret ederdi.'

İbn Yûnus'tan Nasîrüddîn Tûsî'ye, Tûsî'den Kutbüddîn-i Şîrâzî'ye, Şîrâzî'den Kādîzâde-i Rûmî'ye ve Kādîzâde'den Ali Kuşçu ile Fatih medreselerine uzanan kutlu ilim silsilesi, köklerini Musul Kâmiliye Medresesi'nin ders kürsüsünden almıştır.

Osmanlı medreselerinde okutulan hendese ve riyaziye metinlerinin şerhlerinde Kemâleddîn İbn Yûnus'un ismi daima 'el-İmâmü'l-Allâme' sıfatıyla tazimle anılmıştır.

Kemâleddîn İbn Yûnus, emîrlerin ve sultanların sunduğu debdebeli saray makamlarını ve ihsanları reddetmiş; medresesindeki hücresinde sade bir derviş hayatı yaşamıştır.

Dünyalık menfaatlerin ilmin vakarını zedeleyeceğini savunmuş; ilim taliplerine en büyük vasiyet olarak ihlâs, istikamet ve nefis tezkiyesini öğütlemiştir.

Kemâlüddîn İbn Yûnus el-Mevsılî, aklın tarafsızlığını, ilmin kucaklayıcılığını ve irfanın derinliğini tek bir gövdede birleştiren abidevî bir şahsiyettir.

Musul Dicle'sinin kıyısında yükselen bu evrensel hikmet sedası, SİHRA külliyatının ilim silsilesi meclisinde hakikat arayışçılarına daima rehberlik edecektir.