Kemâleddin İbn Yûnus: Musul Riyâziyât, Hendese ve Felsefe Külliyâtı

VII. (XIII.) yüzyılda İslâm dünyasının en büyük ilim merkezlerinden biri olan Musul, Allâme Kemâleddin Mûsâ bin Yûnus el-Mavsılî (ö. 639/1242) sayesinde Doğu ile Batı'nın, İslâm, Hristiyan ve Yahudi âlimlerinin riyâziyât ve felsefe tahsil etmek için akın ettiği bir cazibe merkezi olmuştur. İbn Ebî Usaybia ve İbn Hallikân'ın ittifakla 'zamanının biriciği' olarak tavsif ettiği İbn Yûnus; mantık, hendese, tıp, astronomi ve tefsirde emsalsiz bir üstattır.

Merâga Rasathanesi'nin kurucusu ve İslâm astronomisinin zirve ismi Nasîrüddîn-i Tûsî, hendese ve astronomideki derinliğini Musul'a bizzat giderek Kemâleddin İbn Yûnus'un dizinin dibinde tamamlamıştır. Tûsî'nin 'Tahrîru Uklîdis' ve 'Tezkire'sinde kullandığı geometrik bürhânların pek çoğu İbn Yûnus'un medresesindeki yüksek riyâziyât derslerinin meyveleridir.

İbn Yûnus, Öklid geometrisini ezbere aktarmak yerine aksiyom ve postulatları sıkı bir mantık süzgecinden geçirmiştir. Özellikle beşinci postulat (paralellik aksiyomu) üzerindeki şüpheleri incelemiş, Öklid dışı geometrilere giden yolda ilk kıvılcımları çakmıştır. Hendesenin mantıkî öncüllerini sağlamlaştıran risaleleri İslâm hendese tarihinin köşe taşlarındandır.

Astronomi sahasında Batlamyus'un el-Mecistî (Almagest) adlı eserini satır satır şerheden İbn Yûnus, gezegenlerin dışmerkezli (eksantrik) ve episikl modellerindeki matematiksel tutarsızlıkları teşhis etmiştir. Göğün hareketlerinin rastlantısal değil, hendesî bir intizam ve ilâhî hikmet gereği mükemmel dairesel yörüngelerde cereyan ettiğini matematiksel bürhânlarla göstermiştir.

İbn Yûnus'un Musul'daki meclisi tam bir evrensel akademi hüviyetindeydi. Yahudi filozof Mûsâ bin Meymûn'un (Maimonides) talebesi Yûsuf bin Yehûdâ es-Sebtî, mantık ve astronomi tahsilini tamamlamak üzere Bağdat'ı bırakıp Musul'a İbn Yûnus'un yanına gelmiştir. Hristiyan rahipler İncil'deki hendesî ve takvimî müşkillleri çözdürmek için onun kapısını çalmış, İbn Yûnus hiçbir ayrım gözetmeksizin hakikati talep eden herkese ilmini cömertçe sunmuştur.

Apollonius'un 'Konikler'i ve Arşimet'in küre ve silindir üzerine çalışmalarını derinleştiren İbn Yûnus, üçüncü dereceden denklemleri koni kesitlerinin kesişimiyle çözen geometrik cebir yöntemlerini zirveye taşımıştır. Bu metodoloji daha sonra Harezmî ve Hayyâm'ın cebirsel devrimini hendesî sağlamlığa kavuşturmuştur.

İbn Yûnus'a göre mantık zihnin hendesesi, hendese ise aklın cisme bürünmüş halidir. Hendesî düşünmeyen bir mantıkçı kuru lafazanlığa sapar; mantıktan yoksun bir hendeseci ise şekillerin ardındaki hakikati kaçırır. İbn Sînâ'nın eş-Şifâ ve el-İşârât'taki mantık kısımlarını hendesî kıyas örnekleriyle tefsir etmiştir.

Pisagor ve Fârâbî geleneğini takip eden İbn Yûnus, mûsikiyi riyâziyâtın dört ana sütunundan (Aritmetik, Geometri, Astronomi, Müzik - Dörtlü İlim / Quadrivium) biri olarak görmüştür. Ses perdeleri arasındaki oranların tel boylarıyla ilişkisini ölçmüş, makamların insan nefsinde meydana getirdiği psiko-akustik tesirleri matematiksel oranlara bağlamıştır.

Mavsılî'nin hendesesinin arkasında derin bir tevhîdî tefekkür yatar. Âlemin 'bi-kaderin' (bir ölçüyle) yaratıldığını bildiren Kur'an âyetlerini şerhederken, atomlardan galaksilere kadar her varlığın hendesî bir nizamla var kılındığını vurgular. Hendese tahsili, Allah'ın 'el-Bârî' ve 'el-Musavvir' esmâsının kâinattaki tecellîlerini temaşa etmenin en yüksek ibadetlerinden biridir.

Kemâleddin İbn Yûnus'un yetiştirdiği talebeler ve kurduğu hendesî metodoloji, öğrencisi Tûsî vasıtasıyla Merâga Rasathanesi'ne, oradan Kutbüddîn-i Şîrâzî'ye ve nihayet Kadızâde-i Rûmî ile Uluğ Bey'in Semerkand mektebine taşınmıştır. İslâm dünyasının matematik ve gökbilimindeki parlak mirası, Musul'daki bu mütevazı dehanın mektebinde mayalanmıştır.