Kemâleddîn el-Fârisî ve Tenkîhu'l-Menâzır: Işık, Nûr ve Optik Metafiziği

İslâm bilim tarihinde optik (ilmü'l-menâzır), geometri, astronomi ve ışık metafiziğinin en büyük dehalarından biri Kemâleddîn Ebü'l-Hasen el-Fârisî'dir (vefâtı 718/1318). Fârisî, modern optik biliminin kurucusu kabul edilen İbnü'l-Heysem'in meşhur 'Kitâbü'l-Menâzır'ını şerh, tenkit ve ikmal etmek üzere telif ettiği 'Tenkîhu'l-Menâzır li-Zevi'l-Ebsâr ve'l-Besâir' adlı eseriyle dünya fizik tarihine adını altın harflerle yazdırmıştır.

Fârisî, sadece nazari bir matematikçi değil; karanlık oda (kamera obskura), su dolu cam küreler, prizmalar ve mercekler üzerinde titiz laboratuvar deneyleri yürüten ilk gerçek deneysel fizikçilerdendir. Onun eseri, hem zâhirî ışığın kırılma ve yansıma kanunlarını keşfetmiş hem de İslâm tasavvufundaki Nûr ontolojisinin tabiat âlemindeki hendesî şahitliğini ortaya koymuştur.

Kemâleddîn el-Fârisî, hocası büyük astronom ve filozof Kutbüddîn eş-Şîrâzî'nin teşvikiyle İbnü'l-Heysem'in asırlardır çözülemeyen optik problemlerine eğilmiştir. Fârisî'nin benimsediği metodoloji 'İ'tibâr' (deneysel tahkik ve matematiksel ispat) esasına dayanır.

Eski Yunan'daki Öklid ve Batlamyus'un 'gözden ışık çıkarak eşyayı gördüğü' yönündeki intişâr (extramission) teorisini kökten reddeden İbnü'l-Heysem'in 'eşyadan göze ışık gelmesi' (intibâ / intromission) teorisini benimsemiş, ancak bununla yetinmeyerek ışığın farklı yoğunluktaki ortamlardan geçerken (havadan suya, sudan cama) hızının değiştiğini ve kırılma açılarının geometrik kanunlarını matematiksel formüllerle ifade etmiştir.

Fârisî'nin dünya bilim tarihine hediye ettiği en büyük keşif, gökkuşağının (Kavs-i Kuzah) fiziksel ve geometrik mekanizmasını tarihte ilk defa doğru olarak açıklamış olmasıdır. Batı dünyasında Descartes ve Newton'dan asırlar önce Fârisî, su damlasını simüle etmek için içi su dolu devasa şeffaf bir cam küre inşa etmiştir.

Güneş ışınlarının bu su damlasına girerken ilk kırılmaya (inkisâr) uğradığını, damlanın arka iç yüzeyinden yansıyarak (in'ikâs) damladan çıkarken ikinci bir kırılmaya maruz kaldığını matematiksel olarak ispatlamıştır. Birinci dereceden gökkuşağının (aslî kavs) iki kırılma ve bir iç yansıma ile; ikinci dereceden gökkuşağının (fer'î kavs) ise iki kırılma ve iki iç yansıma ile meydana geldiğini ve renklerin sırasının neden tersine döndüğünü kusursuzca açıklamıştır.

Tenkîhu'l-Menâzır'da gözün anatomik yapısı, kornea, iris, göz bebeği, kristal mercek (rutûbet-i celîdiyye) ve retina tabakaları eşsiz detaylarla çizilmiş ve fonksiyonları tahlil edilmiştir.

Fârisî'ye göre göz, dış âlemdeki maddî ışık fotonlarını toplayıp optik sinir vasıtasıyla dimağa (beyne) ileten biyofiziksel bir aygıttır. Ancak görme hadisesinin nihai noktası dimağdaki nefis ve akıl cevheridir. Maddî gözün gördüğü sadece sûretler ve renklerdir; sûretlerin altındaki manayı ve hikmeti kavrayan ise kalp gözü yani 'Basiret'tir. Fârisî, fizik optiğini metafizik idrakin basamağı kılarak ilim ile imanı tek bir potada eritmiştir.

Kemâleddîn el-Fârisî, ışığın mahiyetini tartışırken İbn Sînâ, Gazzâlî ve Sühreverdî'nin nûr teorileriyle diyalog halindedir. Ona göre ışık (ed-dav'), kendi başına varlığı olan, uzayda sonlu bir hızla yayılan ve eşyanın rengiyle etkileşime giren nûrânî bir kuvvettir.

Cismani ışık, ilâhî Nûr'un kesif mülk âlemindeki en latif tecellîsidir. İnsan zihni, cismani ışığın merceklerden geçerek tek bir odak noktasında toplanmasını ve ateş yakmasını (muhrik mercekler) müşahede ettiğinde; ilâhî feyz ve nûrların da kâmil insanın kalbinde odaklanarak mânevî aşk ateşini tutuşturduğunu idrak eder. Bu tefekkür, Havas ve parapsikoloji ilimlerindeki rezonans ve odaklanma prensiplerinin fizikî temelidir.

Fârisî'nin bu muazzam ilim zirvesine ulaşması tesadüfi değildir; o, İslâm medeniyetinin en parlak bilim akademilerinden olan Merâga Rasathanesi ve Tebriz ilim havzasının meyvesidir. Hocası Kutbüddîn eş-Şîrâzî, Nasîrüddîn-i Tûsî'nin öğrencisidir.

Bu ilim halkasında astronomik aletler, usturlaplar, küresel trigonometri ve mercek yapımı en ileri seviyede icra ediliyordu. Fârisî, Merâga rasatlarının astronomik verilerini optik yasalarıyla birleştirerek gök cisimlerinin atmosferik kırılma sebebiyle ufukta olduklarından daha yüksek görünmelerinin (inhirâf) hesabını da yapmıştır.

Tenkîhu'l-Menâzır, sadece İslâm dünyasında değil, tercümeler ve ilim intikalleri yoluyla Batı Rönesansı'nın optik öncülerine (Theodoric of Freiberg, Witelo, Kepler) ilham kaynağı olmuştur. Fârisî'nin geliştirdiği matematiksel ispatlar, günümüz fiber optik, lazer ve spektroskopi teknolojilerinin ilk tohumları mesabesindedir.

Sihravemen İlimler Katedrali'nde Kemâleddîn el-Fârisî; kâinatın hendesesini çözen, ışığın kırılmasında ilâhî nizamı okuyan ve ilim ile hikmeti birleştiren ulu bir İslâm bilgesi olarak ebediyen hürmetle yâd edilmektedir.

Kemâleddîn el-Fârisî, Tenkîhu'l-Menâzır'da insan gözünün anatomik tabakalarını (kornea, iris, retina ve camsı cisim) geometrik bir titizlikle tahlil eder. Ona göre göz, kâinattaki büyük hendesenin insan yüzündeki kusursuz bir mikro-modelidir.

Göz küresinin eğrilik yarıçapı, merceğin kırıcılık indisi ve optik sinirlerin (Asab-ı Mücevvef) beyindeki ortak görme merkezinde (Hiss-i Müşterek) çaprazlaşması, Fârisî'ye göre tesadüf eseri olamaz; her biri ilâhî 'Musavvir' ve 'Hakîm' isimlerinin canlı tecellîsidir. Fârisî, gözün ışığı dışarı fırlatarak görmediğini (İntibâ teorisi), aksine dış dünyadan yansıyan fotonların göz merceğinde kırılarak retinada odaklandığını (İntıbâ teorisi) matematiksel modellerle ispatlamıştır.

Fârisî, İbnü'l-Heysem'in 'El-Beytü'l-Muzlim' (Karanlık Oda / Camera Obscura) deneylerini geliştirerek, küçük bir delikten karanlık odaya sızan ışığın dışarıdaki manzarayı ters olarak perdeye yansıtması hadisesini tasavvufî epistemolojiyle irtibatlandırır.

Fârisî'ye göre insan zihni ve kalbi de bir karanlık odadır; beş duyunun pencerelerinden sızan dış âlem idrakleri, kalbin perdesine aksetmektedir. Eğer kalp dünyevî arzulardan arındırılıp saf bir ayna haline getirilirse, melekût âleminden ve Levh-i Mahfuz'dan gelen nurlar da aynı şekilde doğrudan kalbe inikas eder. Bu benzetme, optik bilimi ile tasavvufun 'Keşf ve Şuhûd' doktrini arasındaki mükemmel epistemolojik köprüdür.

Ortaçağ Avrupa'sında Roger Bacon, Witelo, John Pecham ve daha sonra modern astronominin kurucusu Johannes Kepler, görme teorilerini ve optik kanunlarını tamamen İbnü'l-Heysem ve Kemâleddîn el-Fârisî'nin eserlerinin Latince tercümelerinden (Perspectiva) iktibas etmişlerdir.

Fârisî'nin gökkuşağının primer ve sekonder yaylarını cam küre deneyleriyle açıklaması, Descartes'ın gökkuşağı izahından tam üç asır önce gerçekleşmiş bir bilimsel zirvedir. İslâm dünyasında Fârisî'nin başlattığı bu tecrübî fizik geleneği, bilimin vahiyden kopmadan kâinat âyetlerini keşfetme aşkıyla nasıl şahlandığının en parlak tarihî vesikasıdır.

Kemâleddîn el-Fârisî'nin Tenkîhu'l-Menâzır'da ışığın hızının sonlu olduğunu, yoğun ortamlarda (hava, su, cam) yayılırken kırılma açılarının yoğunlukla orantılı değiştiğini belirtmesi, 17. yüzyılda Fermat Prensibi ve Huygens Dalga Teorisi olarak formüle edilen yasaların öncüsüdür.

Modern kuantum elektrodinamiği, ışığın hem dalga hem parçacık (foton) tabiatında olduğunu ispatlarken; Fârisî'nin 'Işık cismanî bir cevher midir yoksa araz mıdır?' sorusuna verdiği sentezci cevap, kuantum fiziğinin ikilik (duality) ilkesiyle şaşırtıcı bir paralellik arz eder. Nûr, maddenin ötesindeki saf enerjidir ve bütün varlık katmanlarının ontolojik hamurudur.

Tenkîhu'l-Menâzır'ın en nefis müellif hattı ve erken dönem istinsah nüshaları bugün İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi (Ayasofya ve Fatih koleksiyonları), Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi ve Kahire Dârü'l-Kütüb'de muhafaza edilmektedir.

Eserde yer alan renkli gökkuşağı diyagramları, prizma kırılma şemaları ve göz anatomisi çizimleri, İslâm kitap sanatının ve bilimsel illüstrasyonunun şaheserleridir. Sihravemen İlimler Katedrali, Kemâleddîn el-Fârisî'nin bu muazzam optik ve nûr mirasını dijital çağın araştırmacılarına iftiharla sunmaktadır.

Kemâleddin el-Fârisî, Kutbüddin eş-Şîrâzî'nin teşvikiyle İbnü'l-Heysem'in 'Kitâbü'l-Menâzır'ını şerh ederken yalnızca onu açıklamakla kalmamış; tarihin en büyük optik keşiflerinden birine imza atmıştır. Yağmur damlasını taklit etmek üzere içi su dolu şeffaf bir cam küre (küre-i zücâciyye) imal eden Fârisî, karanlık odaya (kamera obskura) giren güneş ışığının bu su damlası içinde izlediği yolu adım adım rasat etmiştir. Işığın damlaya girerken birinci kırılmaya uğradığını, damlanın arka iç cidarından yansıdığını ve damladan çıkarken ikinci bir kırılmaya uğrayarak renklere ayrıldığını matematiksel olarak ispatlamıştır. Bu modelleme, modern fiziğin gökkuşağı teorisinin eksiksiz temelidir.

Fârisî, ana gökkuşağının (kavs-ı kuzah-ı evvel) yanında beliren daha sönük ikincil gökkuşağının sırrını da su damlası içinde iki kere kırılma ve iki kere iç yansıma ile izah etmiştir. İkincil gökkuşağında renklerin sırasının tersine dönmesini (kırmızı içeride, menekşe dışarıda) geometrik optikle açıklayan ilk bilgindir. Fârisî'ye göre beyaz ışığın yedi renge ayrılması, Zât-ı Bârî'nin saf ve renksiz nûrunun kâinat kesafetine girdikçe isimler ve sıfatlar aynasında çokluk (kesret) halinde tecelli etmesinin görsel bir âyetidir. Nûr birdir; ancak aynalar ve menfezler değiştikçe kırmızıdan menekşeye uzanan ilahî bir ahenk senfonisi doğar.