Kemâleddîn el-Fârisî ve Tenkîhu’l-Menâzır: Optik, Işık Fiziği, Gökkuşağı Hendesesi ve Basiret Metafiziği Külliyâtı

Ebü'l-Hasen Kemâleddîn el-Hasan b. Alî b. el-Hasan el-Fârisî (v. 718/1318 civarı), İslâm bilim tarihinin yetiştirdiği en parlak matematikçi ve optik fizikçilerinden biridir. Fars bölgesinde doğmuş, riyâzî ilimler, cebir, astronomi ve hendese sahalarında derinleşmiştir.

Onun ilmî dehası, Merâga Rasathanesi'nin tesis ettiği yüksek araştırma disipliniyle kesişmiş; Tebriz ve Sultâniye gibi İlhanlı başkentlerinde devrin önde gelen allâmeleriyle teşrik-i mesaide bulunmuştur. Antik Yunan'dan gelen Öklid ve Batlamyus optik teorilerini sadece nakletmekle kalmamış, onları deneysel fizikle yeniden inşa etmiştir.

Kemâleddîn el-Fârisî'nin hayatındaki dönüm noktası, büyük astronom ve filozof Kutbüddîn-i Şîrâzî ile tanışmasıdır. Şîrâzî, talebesinin hendesî zekâsını fark ederek ona İbnü'l-Heysem'in o dönemde nâdir bulunan ve kütüphanelerde unutulmaya yüz tutmuş anıtsal eseri Kitâbü'l-Menâzır'ı tetkik etmesini tavsiye etmiştir.

Fârisî, İbnü'l-Heysem'in metnini sadece okumakla yetinmemiş; içindeki her bir deneyi laboratuvar ortamında bizzat tekrarlamış, eksik bırakılan teorik boşlukları tamamlamış ve hocası Şîrâzî'nin takdirini kazanarak bu eseri şerh etmeye başlamıştır.

Kemâleddîn el-Fârisî'nin şaheseri olan Tenkîhu'l-Menâzır li-Zevi'l-Ebsâr ve'l-Basâir (Göz ve Basiret Sahipleri İçin Optiğin Ayıklanıp Düzeltilmesi), klasik çağın en kapsamlı optik ansiklopedisidir.

Eser; doğrudan görme, yansıma (katoptrik) ve kırılma (diyoptrik) olmak üzere üç ana bölümden meydana gelir. Fârisî, İbnü'l-Heysem'in geometrik ispatlarına alternatif çözümler getirmiş, küresel ve parabolik aynaların odak uzaklıklarını modern trigonometrik prensiplere çok yakın formüllerle hesaplamıştır.

Fârisî'nin fizik tarihine en büyük orijinal katkısı, gökkuşağının (kavs-i kuzah) teşekkül mekanizmasını tarihte ilk defa tam ve doğru olarak izah etmesidir. Aristoteles'ten bu yana süregelen 'bulutun ayna gibi yansıtması' yanılgısını kökten reddetmiştir.

Fârisî, güneş ışığının tek bir yağmur damlasına girdiğinde önce kırıldığını (refraction), damlanın arka iç yüzeyinden yansıdığını (reflection) ve damladan çıkarken tekrar kırıldığını matematiksel olarak ispat etmiştir. Çift kırılma ve tek yansıma modeli, birincil gökkuşağının açısal yarıçapını (42 derece) kusursuz biçimde açıklar.

Fârisî, teorik modelini ispatlamak için tarihin en zarif deneysel düzeneklerinden birini kurmuştur. Gökyüzündeki tek bir mikroskobik yağmur damlasını doğrudan inceleyemeyeceği için, içi su ile doldurulmuş şeffaf küresel bir cam kap imal etmiştir.

Karanlık bir odada küçük bir delikten aldığı güneş ışığını bu su dolu cam küreye yöneltmiş; kürenin içinde ışık ışınlarının izlediği geometrik yolu, kırılma açılarını ve arkadaki beyaz perdede oluşan renk tayfını adım adım kaydederek gökkuşağını laboratuvarda yapay olarak üretmiştir.

İbnü'l-Heysem'in el-Beytü'l-Muzlim (karanlık oda) deneylerini daha da geliştiren Fârisî, iğne deliğinden geçen ışık demetlerinin karşı duvarda ters ve baş aşağı görüntü oluşturma kanunlarını detaylandırmıştır.

Deliğin çapı ile görüntünün netliği arasındaki ilişkiyi incelemiş, delik küçüldükçe görüntünün netleştiğini fakat parlaklığın azaldığını tespit etmiştir. Bu gözlemler, modern fotoğraf makinesinin diyafram ve odak uzaklığı prensiplerinin 14. yüzyıldaki doğrudan habercisidir.

Fârisî, ışığın doğrusal yayılımını (intişârü'n-nûr) geometrik çizgilerle değil, fiziksel bir parçacık/akı dalgası olarak kavramaya çalışmıştır. Işığın yoğun ortamlarda (hava, su, cam) yayılma hızının değiştiğini ve kırılmanın ortamların optik yoğunluk farkından kaynaklandığını savunmuştur.

İnikâs (yansıma) kanunlarında gelme açısının yansıma açısına eşitliğini farklı kavisli yüzeylerde (içbükey, dışbükey, konik ve silindirik aynalar) ispatlamıştır. Kırılma indislerini deneysel cetveller halinde düzenlemiştir.

Antik Yunan'ın 'gözden ışın çıkarak nesneye ulaşır' şeklindeki hurûc-ı şuâ teorisini kesin biçimde çürüten Fârisî, görmenin nesnelerden yansıyan ışığın göze girmesiyle (intibâ) gerçekleştiğini teyit etmiştir.

Gözün yedi tabakasını (kornea, iris, retina vb.) ve üç sıvısını (rutûbet-i mâiyye, celîdiyye, zücâciyye) anatomik olarak resmetmiştir. Göz merceğinin ışığı kıran bir kristal olduğunu ve retinada oluşan ters görüntünün optik sinir (asabü'l-basar) vasıtasıyla müşterek duyuya (hiss-i müşterek) iletildiğini açıklamıştır.

Kemâleddîn el-Fârisî sadece bir optikçi değil, aynı zamanda üstün bir matematikçidir. Esâsü'l-Kavâid fî Usûli'l-Fevâid adlı eserinde sayılar teorisini (ilmü'l-a'dâd) ve asal çarpanlara ayırma yöntemlerini incelemiştir.

Sabit b. Kurre'nin dost sayılar (sayıların bölenleri toplamının birbirine eşit olması) formülünü geliştirmiş ve (17296, 18416) dost sayı çiftini Batı dünyasında Fermat'tan yüzyıllar önce keşfetmiştir. Bu çalışmalar, modern kriptografi ve kombinatoriğin erken habercileridir.

Fârisî, eserinin başlığında geçen 'Zevi'l-Ebsâr ve'l-Basâir' tabirinde gizlendiği üzere, optiği sırf maddi bir mekanik olarak görmemiştir. Nûr âyetinin ('Allâhu nûru's-semâvâti ve'l-arz') ışığında, fiziksel ışığın gayb âlemindeki manevi nûrun mülk âlemindeki tecellîsi olduğunu vurgulamıştır.

Gözün (basar) görme şartları ile aklın ve kalbin (basiret) idrak şartları arasında ontolojik paralellik kurmuştur: Maddi göz güneşe muhtaç olduğu gibi, akıl ve basiret de Hakk'ın vahyine ve feyzine muhtaçtır. Fârisî'nin ilmi mirası, İslâm medeniyetinde fizik ile metafiziğin, deney ile tefekkürün kusursuz vahdetini temsil eder.