Kemâleddin el-Enbârî ve el-İnsâf: Dil Diyalektiği, İlm-i Hilâf ve Usûlü'n-Nahv Külliyâtı

Kemâleddin Ebü'l-Berekât Abdurrahmân b. Muhammed el-Enbârî (513-577 / 1119-1181), İslâm ilimler havzasının kalbi olan Bağdat Nizâmiye Medresesi'nde nahiv ve edebiyat kürsüsünü yönetmiş, dili mantıkî ve fıkhî bir metodolojiyle temellendirmiş dahi bir dil filozofu ve zâhididir. İbnü'l-Enbârî, ömrünün ilk devresinde şöhret ve ilim meclislerinin zirvesindeyken, ikinci devresinde dünyadan el etek çekerek Nizâmiye'deki odasında zühd, ibadet ve telifle meşgul olmuştur. Onun dehası, fıkıh usûlünün metodolojik gücünü gramere aktararak müstakil bir 'Usûlü'n-Nahv' disiplini kurmasında yatar.

İbnü'l-Enbârî'nin başyapıtı el-İnsâf fî Mesâili'l-Hilâf beyne'n-Nahviyyîne'l-Basriyyîn ve'l-Kûfiyyîn, Arap gramer tarihinin iki devi olan Basra (kıyas ve mantıkçı ekol) ile Kûfe (semâ' ve nakilci ekol) arasındaki 121 temel gramatikal ihtilafı hakem sıfatıyla inceleyen eşsiz bir mukayeseli linguistik abidesidir. İbnü'l-Enbârî her meselede önce Kûfelilerin delillerini (Kur'an kıraatleri, bedevi şiirleri, istişhâdlar) serdeder, ardından Basralıların akli kıyas ve amil teorisine dayanan itirazlarını sıralar; nihayetinde 'el-İnsâf' (hakkaniyet ve adalet) terazisinde en tutarlı görüşü bürhânla tescil eder.

İbnü'l-Enbârî, Lüm'atü'l-Edille adlı eserinde dilin rasgele kurallar yığını olmadığını, fıkıh gibi sağlam epistemolojik delillere dayandığını kanıtlamıştır. Bu eserde nahvin üç temel delilini tesis eder: 1) Nakil (Semâ'): Fasih Arap kelâmı ve mütevâtir Kur'an metni. 2) Kıyas: Asılda bulunan bir illetin fer'e teşmili (haml). 3) İstıshâb: Aksine bir delil bulunmadıkça aslî halin (adem-i i'râb veya asâlet-i binâ) devam etmesi. Bu üçlü yapı, Batı linguistiğinde ancak 20. yüzyılda kavranan yapısalcı ve mantıksal dilbilimin sekiz asır önceki kurucu modelidir.

İbnü'l-Enbârî'ye göre dilde 'Kıyâs' yapabilmek için illetin tespiti zorunludur. İllet ise sadece şeklî bir benzerlik değil, lafız ile mânâ arasındaki fıtrî münasebettir. Örneğin failin merfû' (ötreli), mef'ûlün mansûb (üstünlü) kılınması tesadüfî değildir: Fail bir tane olduğu için dile ağır gelen ötre ona tahsis edilmiş; mef'ûller ise sayıca çok olduğu için dile en hafif gelen üstünle harekelenmiştir. İbnü'l-Enbârî, bu zarif hikmetlerle dil kurallarını varlığın iktisat ve denge kanununa bağlamıştır.

İbnü'l-Enbârî'nin dil felsefesinde 'Âmil' (etken) kavramı, kâinattaki sebep-sonuç (illiyyet) zincirinin dildeki zuhûrudur. Bir cümlenin öğeleri birbirini etkiler; âmil zihindedir, mamûl dildedir, i'râb ise bu gizli rabıtanın zâhirdeki alâmetidir. Kemâleddin el-Enbârî, ömrünün sonunda yazdığı Esrârü'l-Arabiyye ile dilin sadece lafzî bir iletişim aracı değil, varlığın ilâhî kelâm suretinde tecellî ettiği muazzam bir kutsal geometri olduğunu ilan etmiştir.