Kemâleddin ed-Demîrî ve Hayâtü'l-Hayavânü'l-Kübrâ: Canlılar Âleminin Bâtınî Havassı, Tıbb-ı Nebevî ve Şifâ Külliyatı

İslâm biyoloji ve tabiat târihinin tartışmasız en hacimli ve yetkin başvuru eseri, Kahire'de Ezher kürsülerinde müderrislik yapmış olan büyük Şâfiî fakihi, hadîs hâfızı ve mutasavvıf Kemâleddin Muhammed b. Mûsâ ed-Demîrî (ö. 808/1405) tarafından kaleme alınan Hayâtü'l-Hayavâni'l-Kübrâ'dır.

Demîrî, gençlik yıllarında terzilik yaparken ilim meclislerine intisap etmiş; İbn Akîl, Şeyh Bedreddin ez-Zerkeşî ve Burhâneddin el-Kırâmî gibi devrin kutuplarından ders alarak zâhir ve bâtın ilimlerinde yed-i tûlâ sahibi olmuştur. Hayatının olgunluk devrinde yazdığı bu iki ciltlik anıtsal eser, sadece bir zooloji kitabı değil; zooloji, tefsir, hadis, fıkıh ahkâmı, tıp, folklor, rüya tabirleri ve havas ilimlerinin meczedildiği muazzam bir İslâm ansiklopedisidir.

Eserde tam 1069 canlı türü alfabetik sırayla (Arap harfleri hiyerarşisinde) ele alınmış ve her hayvan yedi katmanlı bir metodolojiyle incelenmiştir.

Demîrî, ele aldığı her canlı için şu yedi aşamalı ilmî tahlil sürecini tatbik eder:

1. Lügat ve İştikak Bahsi: Hayvanın Arapça adı, eşanlamlıları, erkek, dişi ve yavrularına verilen özel isimler ve etimolojisi.
2. Biyolojik ve Morfolojik Özellikler: Canlının yaratılışı, çiftleşmesi, beslenmesi, yuva kurması, avlanma zekâsı ve tabiatı.
3. Hadis ve Sünnet Kaynakları: Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) o hayvanla ilgili buyrukları, sünnetteki yeri ve mûcizeler.
4. Fıkhî Hükümler: Etinin yenilip yenilmeyeceği, kurban olup olmayacağı, temas edildiğinde abdesti veya elbiseyi necis kılıp kılmayacağı.
5. Emsâl ve Edebiyat: O hayvan hakkında Araplar ve İslâm milletleri arasında söylenmiş darb-ı meseller, şiirler ve hikmetler.
6. Tıbbî ve Manevî Havassı (El-Havâss): Canlının tüyleri, boynuzları, safrası, yağı ve kemiklerinin tıpta ve şifada kullanımı.
7. Rüya Tabiri (Et-Ta'bîr): O hayvanın rüyada görülmesinin nefis halleri, müjde veya uyarılara dair bâtınî tevilleri.

Demîrî'nin eserinin en dikkat çekici kısımlarından biri, kadim tıp hekimleri (Câlînûs, Hipokrat, İbn Sînâ, Râzî) ile Havas âlimlerinin (Bûnî, İbn Vahşiyye) nakillerini süzgeçten geçirerek sunduğu Havâss bölümleridir:

* Hacer-i Hayye (Yılan Taşı / Panzehir - Bezoar): Bazı dağ keçilerinin ve geyiklerin midelerinde oluşan veya zehirli engereklerin başında bulunduğu rivayet edilen taşların zehirlenmelere karşı en tesirli panzehir olduğunu ve akrep sokmalarında yaranın üzerine konulduğunda zehri mıknatıs gibi çektiğini nakleder.
* Bal ve Arı Havassı (en-Nahl): Nahl Sûresi 69. âyetteki 'Onda insanlar için şifa vardır' sırrını şerh eder. Balın sadece bedene değil, zihne de berraklık verdiğini; arı sütünün hücre yenilenmesindeki eşsiz kudretini açıklar.
* Geyik Misk-i Amberi: Misk ceylanının göbeğindeki keseden elde edilen kokunun, beyin damarlarını açtığını, kalpteki havf (korku) ve çarpıntıyı giderdiğini; melekûtî ruhanîlerin misk kokusuna olan meylini belirtir.

Demîrî, her hayvan maddesinin sonuna İbn Sîrîn, Kirmânî ve Ca'fer-i Sâdık ekolünden rüya tabirleri eklemiştir. Tasavvufî tefsire göre hayvanlar, rüyada insanın iç dünyasındaki ahlâkî sıfatların sûrete bürünmesidir:

Rüyadaki Hayvan	Temsil Ettiği Nefis Hâli	Demîrî'nin Bâtınî Tevili
Aslan (el-Esed)	Gazap Kuvvesi / Kudret	Adil bir sultan, kudret veya nefsin terbiye edilmemiş öfkesi; rüyada aslana binmek nefse galip gelmektir.
Yılan (el-Hayye)	Düşmanlık / Mal ve Şehvet	Gizli düşman, mal veya nefsin zehirli arzuları; yeşil yılan dindar bir hasım, siyah yılan şiddetli düşmandır.
At (el-Faras)	Himmât-ı Âliye / Ruhanî Yükseliş	İzzet, şeref, yolculuk ve manevî makam; kanatlı ata binmek velâyet makamına ermeye işarettir.
Güvercin (el-Hamâme)	Huzur / Sâdık Haber / İlham	Hayırlı zevce, sadık dost ve melekût âleminden gelen ilâhî müjdeler; beyaz güvercin saf imandır.

Demîrî'nin büyüklüğü, sadece kadim bilgileri derlemekle kalmayıp, halk arasında yaygın olan asılsız bâtıl inançları ve hurafeleri Şeriat ve Hadis süzgecinden geçirerek tenkit etmesinde yatar. Câhiliye Araplarının kuşların uçuş yönüne göre uğur veya uğursuzluk çıkarma (Tıyare) âdetini Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) 'İslâm'da uğursuzluk yoktur' hadisiyle kesin bir dille reddeder.

Aynı şekilde sihirbazların ve şarlatanların hayvan uzuvları üzerinden iddia ettikleri asılsız efsaneleri tahrifattan arındırarak; tabiatın kanunlarının Yüce Yaratıcı'nın izni olmaksızın hiçbir surette bağımsız bir güç taşıyamayacağını, her tesirin fail-i hakikisinin Cenâb-ı Hak olduğunu vurgular.

Hayâtü'l-Hayavân'ın nihâî mesajı, En'âm Sûresi 38. âyetinde beyan buyurulan ilâhî hakikattir:

Demîrî, bütün hayvanların kendilerine mahsus bir lisanla Yaratıcı'yı tesbih ettiklerini, karıncanın, arının ve kurbağanın zikrinin arşı titrettiğini ifade eder. İnsanın yeryüzündeki hilafet görevinin, hayvanlara zulmetmek değil; onlara şefkat ve adaletle muamele etmek olduğunu öğütler. Bir kediyi hapsedip aç bırakan kadının azaba uğradığını, susuz bir köpeğe ayakkabısıyla kuyuya inip su veren günahkâr bir kimsenin ise mağfiret olunduğunu bildiren hadis-i şerifleri aktararak eseri bir merhamet ve ahlâk zirvesiyle taçlandırır.