Kāzîzâde-i Rûmî: Şerhu Eşkâli't-Te'sîs, Semerkant Rasathânesi ve Felekiyyât Külliyâtı

Salahaddîn Mûsâ b. Muhammed b. Mahmûd el-Kādîzâde er-Rûmî (ö. 844/1440 civarı), Osmanlı coğrafyasının ilk payitahtı Bursa'da doğmuş, kadılık makamında bulunan saygın bir ilim ailesine mensup olduğu için 'Kādîzâde' unvanıyla şöhret bulmuş, İslâm matematik ve astronomi tarihinin en mümtaz dehalarından biridir. İlk tahsilini Bursa'da devrin büyük ulemasından Molla Fenârî'den almış, özellikle hendese, hesap ve hey'et ilimlerine olan fıtrî kabiliyeti onu Anadolu sınırlarının ötesine, İslâm dünyasının parlayan yeni ilim ve medeniyet merkezi olan Mâverâünnehir'e yöneltmiştir. Timur İmparatorluğu'nun başkenti Semerkant'a giden Kāzîzâde, burada riyâziyyât sahasındaki fevkalâde vukufiyetiyle temayüz etmiş, Timur'un torunu ve bilgin hükümdar Uluğ Bey'in takdirini kazanarak onun hem hocası hem de başmüsteşarı olmuştur. Bursa'dan Semerkant'a uzanan bu kutlu ilim hicreti, Osmanlı riyâzî düşüncesi ile Mâverâünnehir astronomi havzası arasında asırlarca sürecek muazzam bir köprü kurmuştur.

Kāzîzâde-i Rûmî'nin hendese sahasındaki başyapıtı, 7. yüzyıl âlimi Şemseddîn es-Semerkandî'nin 'Eşkâlü't-Te'sîs' adlı eserine yazdığı şerhtir. Eşkâlü't-Te'sîs, Öklid'in meşhur 'Stoikheia' (Elemanlar) adlı eserinin ilk kitabından seçilmiş en temel 35 geometrik önermenin (teoriminin) ispatını ihtiva eden bir muhtasardır. Kāzîzâde bu esere yazdığı şerhte, sadece Semerkandî'nin metnini açıklamakla kalmamış, her bir önermenin alternatif ispat yollarını göstermiş, geometrik şekillerin uzamsal ve mantıkî zaruretlerini felsefî bir derinlikle tahlil etmiştir. Bu şerh, yazıldığı andan itibaren Osmanlı medreselerinden Hindistan'a kadar bütün İslâm âleminde hendese tedrisatının vazgeçilmez temel ders kitabı haline gelmiş, üzerine yüzlerce hâşiye ve ta'lik yazılarak klasik İslâm hendese metodolojisinin zirve metni kabul edilmiştir.

Kāzîzâde'nin astronomi tedrisatındaki en etkili eseri, Mahmûd b. Muhammed el-Çağmînî'nin 'el-Mülahhas fi'l-Hey'e' adlı eserine yazdığı şerhtir. Bu eser, Batlamyus merkezli klasik İslâm astronomisinin felekler nazariyesini, sabit yıldızlar küresini, yedi gezegenin (seyyârât) göksel yörüngelerini, episikl (tedvîr) ve eksantrik (hâricü'l-merkez) dairelerini en berrak ve didaktik biçimde izah eden bir şaheserdir. Kāzîzâde, Çağmînî'nin veciz ifadelerini felekî modeller, gök cisimlerinin boyut ve mesafe hesaplamaları ve rasat âletleriyle yapılan müşahedelerle tahkim etmiştir. Eser, feleklerin sâfî şeffaf cisimler olduğu ontolojisini riyâzî hendese kurallarıyla birleştirmiş, yüzyıllar boyunca medreselerde gökbilimin temel mukaddimesi olarak okutulmuştur.

Uluğ Bey, 823 (1420) yılında Semerkant'ın meşhur Registan Meydanı'nda inşa ettirdiği ve devrin en yüksek riyâzî ve fennî akademisi olan Semerkant Medresesi'nin başına başmüderris (rektör) olarak Kāzîzâde-i Rûmî'yi getirmiştir. Kāzîzâde, medresenin tedrisat programını akıl ve nakil ilimlerini meczeden, hendese ve felekiyyâtı üstün bir titizlikle öğreten bir ilim ocağına dönüştürmüştür. Uluğ Bey ile Kāzîzâde arasındaki münasebet, hükümdar-tebaa ilişkisinin çok ötesinde, hakikate adanmış iki derin zihnin talebe-hoca ve meslektaş ortaklığıdır. Uluğ Bey'in bir meselede haksız yere bir müderrisi azletmesi üzerine Kāzîzâde'nin ders vermeyi bırakıp evine çekilmesi ve hükümdara ilmin izzetini hatırlatması, İslâm ilim ahlâkının şaheser levhalarından biri olarak tarihe geçmiştir.

Kāzîzâde-i Rûmî, 827 (1424) yılında inşasına başlanan ve dünyanın o güne kadar gördüğü en gelişmiş astronomik gözlemevi olan Semerkant Rasathânesi'nin kurucu heyetinin başında yer almıştır. Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ile birlikte rasathânenin 40 metre yarıçaplı devâsâ sekstantının (Süds-i Fahrî) inşasını, rasat aletlerinin hassas kalibrasyonunu ve gökyüzü tarama cetvellerini planlamıştır. Kâşî'nin vefatından sonra rasathânenin tek ilmî yöneticisi olarak kalan Kāzîzâde, öğrencisi Ali Kuşçu ile birlikte meşhur 'Zîc-i Sultânî' (Zîc-i Uluğ Bey) cetvellerinin hazırlanmasında gezegen boylam ve enlemlerinin hesaplanmasını tamamlamış, modern astronomiye ışık tutan dakik ölçümleri kayda geçirmiştir.

Trigonometri tarihinde bir dönüm noktası olan 'Risâle fî İstihrâci Ceybi Derece Vâhida' (Bir Derecelik Yayın Sinüsünün Çıkarılması Hakkında Risâle), Kāzîzâde'nin matematik dehasının en parlak şahididir. Klasik geometride pergel ve cetvelle tam olarak üçe bölünemeyen açı problemini cebirsel yaklaşımla ele alan Kāzîzâde, sin(1°) değerini hesaplamak için üçüncü dereceden bir denklemi iteratif (tekrarlamalı) nümerik analiz yöntemiyle çözmüştür. Gıyâseddin el-Kâşî'nin başlattığı bu yöntemi bağımsız bir hendesî ve cebirî ispatla tahkim eden Kāzîzâde, sin(1°) değerini altmışlık tabanda olağanüstü bir hassasiyetle bulmuş; bu hesaplama sayesinde Zîc-i Uluğ Bey'in trigonometrik tabloları virgülden sonra günümüz ondalık sisteminde 8-9 basamak doğruluk seviyesine ulaşmıştır.

Kāzîzâde-i Rûmî, salt bir hesap astronomu değil, kâinatın fizîkî hakikati üzerine düşünen derin bir kozmologdur. Şerhlerinde Batlamyus'un yer merkezli sisteminde karşılaşılan 'ekuant' (muaddilü'l-mesîr) noktasının ve gezegenlerin dairesel olmayan hız değişimlerinin fiziksel imkânsızlığını tartışmıştır. Feleklerin maddî bir gerçekliğe sahip olduğunu savunan Meşşâî fizik anlayışı ile saf geometrik modeller arasındaki tenakuzları tespit etmiş, bu sorgulamaları öğrencisi Ali Kuşçu'ya aktararak Semerkant Mektebi'nin astronomiyi felsefî dogmalardan bağımsızlaştıran devrimci çizgisinin fikrî zeminini hazırlamıştır.

Kāzîzâde'nin İslâm ve dünya ilim tarihine en büyük armağanı, şüphesiz talebesi Ali Kuşçu'dur. Uluğ Bey'in doğancıbaşısının oğlu olan genç Ali'nin dehasını ilk keşfeden ve onu matematik ve astronomide yetiştiren Kāzîzâde olmuştur. Kāzîzâde vefat ettiğinde, rasathâne idaresi ve Zîc'in nihayete erdirilmesi emanetini Ali Kuşçu devralmıştır. Yıllar sonra Fâtih Sultan Mehmed Han'ın davetiyle Semerkant ilmî birikimini İstanbul'a taşıyan Ali Kuşçu, hocası Kāzîzâde'nin eserlerini Ayasofya ve Sahn-ı Semân medreselerinin merkezî müfredatına yerleştirmiş; böylece Bursa'dan çıkan ilim meşalesi, Semerkant'ta nurlanıp tekrar Osmanlı kalbine dönmüştür.

Modern dönemde şerh ve hâşiye geleneğine yöneltilen 'üretimsizlik' ithamları, Kāzîzâde-i Rûmî'nin külliyâtı karşısında tamamen anlamsızlaşır. İslâm riyâzî geleneğinde şerh, önceki metni basitçe tekrar etmek değil, o metindeki örtük aksiyomları açığa çıkarmak, hatalı önermeleri tashih etmek, yeni ispat yöntemleri geliştirmek ve ilmi bir sonraki nesle en sağlam metodolojik formda aktarmaktır. Kāzîzâde, Eşkâlü't-Te'sîs ve Mülahhas şerhlerinde adeta yeni bir hendese ve hey'et manifestosu inşa etmiş, metinleri aşan müstakil bir felsefî ve riyâzî paradigma kurmuştur.

Kāzîzâde-i Rûmî, 15. yüzyıl İslâm aydınlanmasının ve Semerkant Rönesansı'nın temel direğidir. Onun hendese ve felekiyyât sahasında vazettiği şerhler, 19. yüzyılın sonlarına kadar Osmanlı coğrafyasında, İran'da ve Hint alt kıtasında medrese talebelerinin riyâzî tefekkürünü şekillendirmiştir. Zîc-i Uluğ Bey vasıtasıyla onun katkı sunduğu astronomik tablolar, 17. yüzyılda Oxford Üniversitesi'nde Thomas Hyde ve John Greaves tarafından Latinceye tercüme edilerek Avrupa astronomisine doğrudan tesir etmiştir. Kāzîzâde, aklın geometrisi ile göğün nizamını tevhid eden muazzam bir İslâm bilginidir.