Kâtib Çelebi ve Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr: Osmanlı Denizcilik Tarihi, Akdeniz Haritaları ve Bahriye Stratejisi Külliyâtı

Mustafa b. Abdullâh, nâm-ı diğer Kâtib Çelebi veya Hacı Halîfe (1017-1067 / 1609-1657); 17. yüzyıl Osmanlı ilim dünyasının en açık fikirli, Doğu ve Batı kaynaklarını mukayeseli olarak inceleyebilen dâhi ansiklopedistidir. Keşfü'z-Zunûn, Cihannümâ ve Mîzânü'l-Hakk gibi anıtsal eserlerin sahibi olan Kâtib Çelebi; aynı zamanda ordu kâtipliği yapmış, seferlere bizzat iştirak etmiş realist bir devlet mütefekkiridir.

Onu 1066 (1656) yılında Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr (Deniz Seferleri Hususunda Büyüklere Armağan) adlı eserini telif etmeye sevk eden amil, Osmanlı Devleti'nin Akdeniz'de karşı karşıya kaldığı en vahim deniz felaketlerinden biridir: 1645'te başlayan ve çileli bir kördüğüme dönen Girit (Hanya ve Kandiye) Seferi esnasında, Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alması, Osmanlı donanmasını boğazda yakması ve payitaht İstanbul'u açlık ve panik tehdidiyle baş başa bırakmasıdır.

«Bu feryatnâme ve nasihatnâme, deniz seferlerinin kadîm usûlünü unutan, liyakatsiz kaptanlara donanma teslim eden devlet ricâline hakikati haykırmak için yazılmıştır. Zira denize hâkim olmayan, karada da karar kılamaz.» — Kâtib Çelebi

Eser, bir ağıt değil; geçmişin şanlı deniz zaferlerinin teknik, lojistik ve stratejik tahlilini yaparak devlete denizcilik mektebi kurduran bir ıslahat manifestosudur.

Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr, iki ana kısımdan (kısım) ve sonunda kırk maddelik muazzam bir lâyiha-nasihatnâmeden müteşekkildir:

• Birinci Kısım: Osmanlı denizciliğinin başlangıcından 1656 yılına kadar cereyan eden bütün deniz muharebelerinin, fetihlerin ve krizlerin kronolojik ve stratejik tarihi.
• İkinci Kısım: Tersâne-i Âmire teşkilatı, gemi nevileri (çektiri, kadırga, baştarda, mavna, kalyon), mühimmat, kürekçi temini, kaptanpaşalık hukuku ve deniz coğrafyası.
• Hâtime: Deniz savaşlarında galebe çalmak için riayet edilmesi gereken kırk altın askerî ve idarî kaide.

Eserin kültür tarihimizdeki müstesna bir diğer vasfı da, İbrâhim Müteferrika'nın 1729'da kurduğu ilk Türk matbaasında bastığı ikinci kitap (1141 / 1728-1729) olmasıdır. Müteferrika, esere Akdeniz ve Karadeniz haritaları, pusula gülü (rüzgârgülü) ve gemi şemaları ilave ederek onu bir denizcilik atlası hüviyetine kavuşturmuştur.

Kâtib Çelebi, Osmanlıların denizcilikle ilk temasını Karesioğulları Beyliği'nin ilhakına (1345) bağlar. Hacı İlbey ve Evrenos Gazi gibi deniz gazilerinin desteğiyle Rumeli'ye geçen Osmanlılar, Gelibolu'da ilk tersaneyi kurarak deniz stratejisini devlet politikası haline getirmişlerdir:

• Yıldırım Bâyezîd ve Gelibolu Üssü: Çanakkale Boğazı'nın kilidi olarak Gelibolu Kalesi ve limanı tahkim edilmiş, Saruhanoğulları ve Aydın müttefikleriyle ilk donanma vücuda getirilmiştir.
• Fâtih Sultan Mehmed'in Vizyonu: İstanbul'un fethinde gemilerin karadan Haliç'e yürütülmesi dehasını zikreden Kâtib Çelebi; Fâtih'in Trabzon İmparatorluğu'nu, Kefe ve Kırım'ı fethederek Karadeniz'i bir iç deniz haline getirmesini ve Ege adalarını (Midilli, Eğriboz) fethini deniz imparatorluğunun temeli sayar.
• II. Bâyezîd Devri ve Kemal Reis: Osmanlı donanmasının Akdeniz'e açılarak İspanya zulmünden kaçan Endülüs Müslümanlarını ve Yahudilerini kurtarması, açık deniz korsanlığından nizâmî donanmaya geçiş merhalesidir.

Kâtib Çelebi, Osmanlı'nın denizlerdeki yükselişinin tesadüfî akınlarla değil, tersane inşası ve mühendislik yatırımlarıyla kaim olduğunu belgelendirir.

Tuhfetü'l-Kibâr'ın en coşkulu sayfaları, 'Kaptan-ı Deryâ-yı Cihân' Barbaros Hayreddin Paşa'nın (Hızır Reis) Osmanlı hizmetine girmesi ve Kanûnî Sultan Süleyman devrinde denizlerde kurulan mutlak Türk hâkimiyetine ayrılmıştır:

Cezayir Beylerbeyliği'ni Osmanlı tahtına bağlayan Hayreddin Paşa, 1533'te İstanbul'a gelerek Kaptanpaşalık makamına getirilmiş ve Tersâne-i Âmire'yi baştan aşağı reorganize etmiştir. Bu dönemin taç noktası ise Preveze Deniz Zaferi'dir (27 Eylül 1538):

«Papalık, İspanya, Venedik, Ceneviz ve Malta müttefik donanması 600'den fazla gemi ve Andrea Doria kumandasında iken; Hayreddin Paşa 122 kadırga ile düşmanı hilâl taktiğiyle kuşatmış, rüzgârın durduğu anda kürek kuvvetiyle manevra yaparak Haçlı armadasını Akdeniz'in dibine batırmıştır.» — Kâtib Çelebi

Kâtib Çelebi, Preveze'nin sırrını yalnız cesarette değil; gemilerin sığ sulara uygunluğunda, menzilli top atışlarında ve Hayreddin Paşa'nın rüzgâr efemerislerini ve deniz akıntılarını bir coğrafyacı titizliğiyle bilmesinde görür.

Preveze'den sonra Osmanlı bahriyesi Akdeniz'in batısına ve adalarına mutlak nizam vermiştir. Kâtib Çelebi, bu muazzam fütuhat zincirini kumandanların şahsî meziyetleri ve lojistik hatlarıyla tahlil eder:

• Cerbe Zaferi (1560): Piyâle Paşa ve Turgut Reis kumandasındaki donanmanın, İspanyol kraliyet filosunu Cerbe Kalesi önünde imha etmesi; Batı Akdeniz kapılarının tamamen açılması.
• Büyük Malta Muhasarası (1565): Turgut Reis'in şehadetiyle neticelenen bu çetin kuşatma, Akdeniz'deki tahkimat felsefesinin ve istihkâm harbinin en uç numunesidir.
• Kıbrıs'ın Fethi (1570-1571): II. Selim devrinde, Venedik korsan yuvası haline gelen Kıbrıs adasının Lefkoşa ve Magosa kaleleri zaptedilerek Doğu Akdeniz ticaret yollarının emniyete alınması.

Kâtib Çelebi, Kıbrıs seferinin devlete maliyetini, yüzlerce kadırganın nakliye ve kuşatma vazifelerini nasıl icra ettiğini arşiv vesikalarına dayanarak kaydeder.

7 Ekim 1571 tarihinde Korint Körfezi'nde vukû bulan İnebahtı faciası, Osmanlı donanmasının tarihindeki en büyük ric'attir. Kâtib Çelebi, bu mağlubiyeti hamasetle örtbas etmek yerine, bir kurmay subay gibi acımasızca analiz eder:

• Yenilginin Sebepleri: Kaptan-ı Deryâ Müezzinzâde Ali Paşa'nın denizcilikten anlamaması, kara askeri gibi davranması, tecrübeli deniz kurtları olan Uluç Ali Reis (Kılıç Ali Paşa) ve Pertev Paşa'nın ikazlarını dinlemeyerek açık denizde Venedik ve İspanyol kalyonlarının ağır top ateşine girmesidir.
• Kılıç Ali Paşa'nın Mahareti: Sağ cenah kumandanı Uluç Ali Reis, düşman hattını yararak kendi filosunu kurtarmış ve Malta sancağını ganimet alarak İstanbul'a getirmiştir.
• Külliyen Yeniden Doğuş: Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa ve yeni Kaptanpaşa Kılıç Ali Paşa, tek bir kış mevsiminde (1571-1572 kışı) Tersâne-i Âmire'de sıfırdan 200'den fazla kadırga inşa ettirmiştir.

Sokullu'nun Venedik elçisine söylediği ve Kâtib Çelebi'nin naklettiği şu sözler deniz jeopolitiğinin zirvesidir: «Biz Kıbrıs'ı almakla sizin kolunuzu kestik; siz İnebahtı'da bizim sakalımızı tıraş ettiniz. Kesilen kol yerine gelmez, lakin kesilen sakal daha gür biter!»

Tuhfetü'l-Kibâr'ın ikinci kısmı, deniz harp teknolojisi ve teşkilat tarihi bakımından paha biçilmez bir kaynaktır. Kâtib Çelebi, gemi cinslerini ve tersane mekaniğini bizzat müşahedelerine dayanarak tarif eder:

1. Çektiri Tipi Gemiler (Kadırga ve Baştarda): Kürekle hareket eden, sığ sulara ve Akdeniz'in yaz durgunluklarına son derece elverişli, manevra kabiliyeti yüksek ince donanma gemileri. Baş tarafta üç top taşır, göğüs göğüse borda savaşı yapar.
2. Yelkenli Gemiler (Mavna ve Kalyon): Rüzgârla giden, bordalarında kat kat ağır toplar taşıyan, okyanuslara ve açık denizlere dayanıklı devasa harp gemileri. Kâtib Çelebi, Venedik kalyonları karşısında Osmanlı kadırgalarının yetersiz kaldığını görerek Osmanlı'nın derhal kalyonculuğa geçmesini savunur.
3. Tersâne-i Âmire (Haliç Tersanesi): Kasımpaşa'dan Hasköy'e uzanan, yüzlerce gözü (kızak), kalafat yerleri, kürek mahzenleri, halathanesi ve demirhanesiyle devrin dünyanın en büyük entegre sanayi tesisidir.

Kâtib Çelebi, gemi kerestelerinin İzmit, Sinop ve Karadeniz ormanlarından nasıl temin edileceğini, zift ve lenger (çapa) kalitesini en ince teknik detaylarıyla vazeder.

Denizcilik sadece kaba kuvvet ve cesaret işi değildir; o Hendese, Felekiyyât (Astronomi) ve Coğrafya ilimlerinin tatbikatıdır. Kâtib Çelebi, denizcilerin bilmesi mecburî olan seyrüsefer aletlerini ve ilimlerini sıralar:

• Rüzgârgülü ve 32 Rüzgâr: Akdeniz'de esen rüzgârların (Poyraz, Lodos, Yıldız, Kıble, Keşişleme, Karayel, Günbatısı, Gündoğusu) karakteri, fırtına mevsimleri ve liman emniyetleri.
• Pusula (Kıblenümâ) ve İbre: Manyetik sapma açısının tespiti, açık denizde istikamet tayini.
• Portolan ve Harita Okuma: Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriyye'si ve Seydî Ali Reis'in el-Muhît'i gibi şaheserlerin rehberliğinde kıyıların, kayalıkların, sığlıkların ve su menbalarının harita üzerinden takibi.
• Kum Saati ve İskandil: Sürat ölçümü ve deniz derinliğinin tespiti için iskandil kurşununun kullanımı.

Kâtib Çelebi, 'İlmi küçümseyen kaptan, donanmayı felakete sürükler' diyerek riyâzî coğrafya tahsil etmeyen kimselere sefine idaresi verilmesini şiddetle kınar.

Eserin hâtimesinde yer alan Kırk Nasihat, Türk askerî ve idarî düşüncesinin en parlak strateji metinlerindendir. Kâtib Çelebi'nin bu nasihatlerinden bazı can alıcı maddeler şunlardır:

«1. Kaptanpaşalık makamına asla denizden yetişmemiş, derya ahvalini bilmeyen kara paşaları getirilmemelidir.
2. Gemiler zamanında denize çıkarılmalı; rûz-ı hızırda (Hıdırellez / 6 Mayıs) donanma Akdeniz'de hazır bulunmalıdır; geç çıkmak düşmana fırsat vermektir.
3. Düşman yelkenli kalyon kullanırken, sırf kadırga ile denize çıkmak gaflettir; Osmanlı da kalyon inşa edip topçu zabitlerini yetiştirmelidir.
4. Kürekçilerin hakları vaktinde ödenmeli, esirlere zulmedilip gemiler bakımsız bırakılmamalıdır.
5. Boğaz muhafazası birinci önceliktir; Çanakkale Boğazı istihkâmları tahkim edilmeden Akdeniz'e donanma salınamaz.
6. Reisler arasında nifak ve haset kaldırılmalı, harp meclisinde istişare ehliyle yapılmalıdır.»

Bu kırk madde, sadece o günün Girit buhranını çözmekle kalmamış; daha sonra Köprülüler devrinde donanmanın ıslahına doğrudan rehberlik etmiştir.

Kâtib Çelebi'nin Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr'ı, Osmanlı Devleti'nin denizcilik felsefesinde köklü bir zihniyet inkılâbı başlatmıştır. Nitekim eserin telifinden 13 yıl sonra, Fazıl Ahmed Paşa kumandasında Kandiye Kalesi zaptedilmiş ve 24 yıllık Girit Seferi (1669) nihayet zaferle taçlanmıştır.

18. yüzyılda İbrâhim Müteferrika'nın matbaasında basılmasıyla birlikte eser, Osmanlı modernleşmesinin öncülerine ders kitabı olmuştur. Cezâyirli Gazi Hasan Paşa'nın Tersane Islahatı ve 1773'te kurulan Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn (günümüz Deniz Harp Okulu ve İTÜ Denizcilik Fakültesi), doğrudan doğruya Kâtib Çelebi'nin vazettiği ilim, mühendislik ve liyakat temelleri üzerine yükselmiştir.

Kâtib Çelebi'nin Tuhfetü'l-Kibâr'ı, Türk milletinin Akdeniz'deki asırlık egemenlik hafızasını diri tutan, Mavi Vatan doktrininin tarihî ve fikrî temellerini atan ölümsüz bir bahriye anıtıdır.