Kâtip Çelebi: Mîzânü'l-Hakk ve İlmî İtidal Külliyâtı

Osmanlı ilim ve fikir hayatının 17. yüzyıldaki en müstesna dehası olan Kâtip Çelebi (Hacı Halîfe) (1017-1067 / 1609-1657), İstanbul'da saray kâtiplerinden bir zatın oğlu olarak dünyaya geldi. Ordu kâtipliği (Süvari Mukabelesi) vazifesiyle Bağdat, Hemedan, Revan ve Girit seferlerine iştirak etti. Askerî seferlerde dahi çadırında mum ışığında kitap okuyan, haritalar çizen ve kütüphaneleri tarayan eşsiz bir ilim tutkunu idi.

Babasından kalan mirası ve vazife gelirlerini bütünüyle nâdir yazma eserleri satın almaya vakfetti. Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi'nin yanı sıra Batı dillerini (özellikle Latince) öğrenerek Doğu ve Batı coğrafyasını, astronomisini ve tarihini mukayeseli olarak inceleyen ilk Osmanlı allâmesi oldu. 'Keşfü'z-Zunûn', 'Cihannümâ', 'Tuhfetü'l-Kibâr' ve 'Fezleke' gibi anıt eserlerle İslam dünyasında bibliyografya ve coğrafya sahasında bir çığır açtı.

Kâtip Çelebi'nin yaşadığı dönem, Osmanlı Devleti'nin hem içeride Celâlî isyanları ve siyasi istikrarsızlıklarla sarsıldığı, hem de fikrî sahada tarihin en şiddetli kutuplaşmasına sahne olduğu bir buhran çağı idi. Bir tarafta vaiz Kadızâde Mehmed Efendi'nin etrafında toplanan, tasavvufu, semâı, tekkeyi, felsefeyi, hatta kahve ve tütünü bid'at ve küfür sayarak cami kürsülerinden halkı tekfîre kışkırtan 'Kadızâdeliler' (Fakılar); diğer tarafta ise Halvetiyye şeyhi Abdülmecid Sivâsî'nin şahsında tekkeleri ve tasavvufî örfü müdafaa eden 'Sivâsîler'.

Bu kavga öyle bir raddeye gelmişti ki, sokaklarda insanlar birbirini tekfir ediyor, tekkeler basılma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor, devlet ricali ise taraf tutarak yangını körüklüyordu. İşte Kâtip Çelebi, iki tarafın da taassubuna kapılmayan, tarafsız bir hakem ve ilmî bir müşahit sıfatıyla bu ateşi söndürmek üzere kaleme sarıldı.

Kâtip Çelebi'nin ömrünün son yılında (1656) kaleme aldığı 'Mîzânü'l-Hakk fî İhtiyâri'l-Ahakk' (En Doğru Olanı Seçmek İçin Hak Terazisi), Osmanlı tenkit ve fikir edebiyatının zirve metnidir. Eserin gayesi, toplumda kanlı çatışmalara yol açan yirmi bir tartışmalı dinî ve toplumsal meseleyi (semâ, devran, tütün, kahve, afyon, Hz. Hızır'ın hayatı, firavunun imanı, Resûlullah'ın ebeveyninin hali, İbnü'l-Arabî tekfiri vb.) tarafsız bir teraziye koyarak tahlil etmektir.

Müellifin metodolojisi hayranlık uyandırıcıdır: O, hiçbir meseleye peşin hükümle yaklaşmaz. Önce meselenin tarihî köklerini, lügat manasını, fıkhî mezheplerin delillerini serdeder; ardından iki tarafın da aşırılıklarını tenkit ederek toplum barışını ve akl-ı selîmi gözeten bir 'Mîzân' (itidal ölçüsü) vazeder.

Mîzânü'l-Hakk'ın en mühim bahislerinden biri, tekkelerde icra edilen mûsikî, semâ ve devran (kuûdî ve kıyâmî zikir) hakkındaki fıkhî tahlillerdir. Kadızâdelilerin semâı 'şeriatta haram kılınmış raks ve tegannî' sayarak mutasavvıfları zındıklıkla itham etmesine karşılık Kâtip Çelebi, semâın tarihî gelişimini sergiler.

Çelebi, Ebu Hanîfe ve Şâfiî gibi müçtehitlerin fıkıh kitaplarındaki kerahet fetvalarının fasıkların nefsani oyunları için verildiğini; ancak ariflerin ilâhî aşk ve zikir gayesiyle yaptıkları semâın bundan ayrı tutulması gerektiğini belirtir. Bununla birlikte, edebi ve zikri unutup semâı bir gösteriye dönüştüren cahil dervişleri de ikaz eder. Hükmü gayet açıktır: 'Semâ ve devran ehline ilişmek fitneye sebep olur; herkes kendi meşrebinde serbest bırakılmalı, zorla kimse tekkeden men edilmemelidir.'

17. yüzyıl Osmanlısında Kadızâdeli vaizlerin en çok hücum ettiği hedeflerden biri Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve onun 'Fütûhât' ile 'Fusûs' eserlerindeki vahdet-i vücûd ibareleri idi. Kâtip Çelebi, Mîzânü'l-Hakk'ta İbn Arabî bahsini derin bir kelâm ve tasavvuf vukûfiyetiyle ele alır.

Çelebi, Yavuz Sultan Selim'in Şam'ı fethinde İbn Arabî'nin kabrini bizzat imar ettirdiğini ve Şeyhülislâm İbn Kemâl'in meşhur fetvasıyla onun büyük bir velî ve müçtehit olduğunu tescillediğini hatırlatır. İbn Arabî'nin sembolik ve kapalı ibarelerini avamın ve zâhir ulemasının lafzî olarak anlayamayacağını, bu sebeple onun kitaplarını anlamayanların okumaktan men edilmesi gerektiğini, ancak onu tekfir etmenin çok büyük bir vebal ve dalalet olduğunu açıkça haykırır.

Kadızâdeliler, Osmanlı cemiyetine yeni giren kahve ve tütünü 'bid'at-i seyyie ve haram' ilan etmiş; IV. Murad devrinde bu maddeler şiddetle yasaklanarak kahvehaneler yıkılmıştı. Kâtip Çelebi, tütün ve kahve bahsinde tam bir fıkıh mantığı ve tabiat bilgisi sergiler.

Bir şeyin helal veya haram olmasının naslarla (Kitap ve Sünnet) sabit olacağını, dinde açıkça nehyedilmeyen nesnelerde aslolanın 'ibâha' (mübahlık) olduğunu delillendirir. Tütünün kokusunun fenalığını kabul etmekle birlikte, bunu içenleri tekfir etmenin veya idamla cezalandırmanın fıkha aykırı olduğunu, zira halkın benimsediği bir âdetin kılıç zoruyla sökülüp atılamayacağını ifade eder. Kâtip Çelebi'nin bu sosyolojik bakışı, fıkhın hayatla olan bağını kuran bir basîret örneğidir.

Kâtip Çelebi, Osmanlı'nın gerileme sebeplerini tahlil ederken medreselerden akli ve felsefi ilimlerin (riyâziyye, mantık, hikmet, hey'et) kaldırılmasını en büyük felaket olarak teşhis eder. Fatih Sultan Mehmed devrinde Ali Kuşçu ve Molla Zeyrek gibi devlerin hem zâhirî ilimleri hem de hendese ve mantığı bir arada okuttuğunu, ancak sonraki asırlarda 'Felsefe küfürdür' diyerek mantık ilminin medreselerden kovulduğunu hüzünle anlatır.

Akıldan ve mantıktan yoksun bir fıkhın kuru bir taassuba dönüşeceğini savunan Çelebi, 'İlim meclislerinde cedel edenlerin çoğu mantık bilmedikleri için hakikat aramak yerine birbirine sövüyor' diyerek ilimlerin hiyerarşik dengesini müdafaa eder. Ona göre şeriatı bihakkın anlamak dahi selim bir aklın ve riyâzî mantığın mevcudiyetine bağlıdır.

Mîzânü'l-Hakk'ta halk arasında fitneye dönüşen diğer kelâmî meseleler de tek tek mîzana vurulur: Hz. Hızır'ın hayatta olup olmadığı bahsinde cumhur-ı ulemânın ve mutasavvıfların görüşlerini aktarır; onun cismanî değil, ruhanî ve berzahî bir hayatla diri olduğunu beyan eder.

Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) anne ve babasının imanı meselesinde 'Fetret ehli' hükmünü hatırlatarak, onların necat ehlinden olduğunu savunur ve ecdâd-ı nebeviyyeye dil uzatmanın edepsizlik olduğunu vurgular. Kabir ziyareti hususunda ise ölülere tapınma ile ariflerin rûhâniyetinden feyz alma ve ölümü tefekkür etme arasındaki farkı berraklaştırarak itidal yolunu gösterir.

Kâtip Çelebi'nin eseri, İslam düşünce tarihinin en parlak 'hür fikir ve itidal manifestosu'dur. O, din adına ortaya çıkıp kendi şahsî yorumunu mutlak hakikat zanneden, kendisi gibi düşünmeyen herkesi 'kâfir, mülhid, zındık' ilan eden vaizleri ve yobazları şiddetle tenkit eder.

'Halkı zorla tek bir mezhebe veya tek bir görüşe sokmaya çalışmak fıtrata aykırıdır; zira Allah insanları farklı mizaçlarda yaratmıştır' prensibini koyar. Çelebi'ye göre cehaletin en tehlikeli türü 'cehl-i mürekkep'tir, yani bilmediğini dahi bilmeyip kendini allâme zannetmektir. Yöneticilere düşen vazife ise taassup ehline meydan vermeyip ilmî münazaralarda hakem olmaktır.

Mîzânü'l-Hakk'ı tamamladıktan kısa bir süre sonra 48 yaşında aniden kalp krizinden vefat eden Kâtip Çelebi, arkasında taassubun karanlığına karşı akıl, ilim ve tasavvuf meşalesini bıraktı. Eseri, Osmanlı aydınlanmasının ve Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan Türk tefekkürünün başucu metni oldu. Ziya Gökalp, Fuad Köprülü ve Hilmi Ziya Ülken gibi mütefekkirler, Kâtip Çelebi'yi modern tenkitçi düşüncenin öncüsü saymışlardır.

Kâtip Çelebi, bize şu ebedî dersi fısıldar: Hakikatin terazisi taassup ve öfke değil; ilim, akıl, muhabbet ve insaftır. Mîzânü'l-Hakk, sadece 17. yüzyılın kavgalarına değil, günümüzün kutuplaşan dünyasına da barış, edep ve itidal aşılayan ebedî bir bilgelik abidesidir.