Kâtib Çelebi ve Levâmiu'n-Nûr: Atlas Minor, Kartografya ve Osmanlı Coğrafya Devrimi Külliyâtı

Mustafâ b. Abdillâh, Doğu'da Kâtib Çelebi, Batı'da ise Hacı Halîfe (Hadschi Chalfa) unvanıyla maruf (1017-1067 / 1609-1657), 17. yüzyıl Osmanlı ilim dünyasının en açık fikirli, ansiklopedik ve mukayeseli düşünen dâhisidir. Babasının yanında ordu kâtipliği yaparak Girit seferinden Bağdat ve Hemedan seferlerine kadar pek çok askeri harekâta katılmış; bizzat yeryüzünü, dağları, kaleleri ve denizleri müşahade etmiştir.

Girdiği her muharebede eline geçen harp ganimetlerini ve babasından kalan mirası kitaplara yatıran Kâtib Çelebi, sahaflar çarşısının en büyük müdavimi olmuş; kısa sürede devrin en zengin şahsi kütüphanesini kurmuştur. Medrese ulemasının dar taassubuna ve nakilciliğine karşı akli ilimleri, coğrafyayı, tarihi ve matematiği savunmuştur.

«Bir devletin ricali, kadıları ve serdarları yeryüzünün hallerinden, sınırlarından, denizlerinden ve iklimlerinden bihaber olursa; o devlet kendi memleketini korumaktan ve düşmanın hilesini savuşturmaktan aciz kalır. Coğrafya bilmeyen komutan gözü bağlı askere benzer.» — Kâtib Çelebi

Kâtib Çelebi, Osmanlı'nın sınırlarını ve cihanı tasvir etmek üzere 1648 yılında başladığı meşhur eseri Cihannümâ'yı yazarken geleneksel İslam coğrafya kaynaklarının yeni kıtaları ve modern denizcilik keşiflerini izah etmekte yetersiz kaldığını fark etmiştir.

Kâtib Çelebi, Cihannümâ'nın ilk telifine başladığında elinde Ebü'l-Fidâ'nın Takvîmü'l-Büldân'ı, Hamdullah el-Müstevfî'nin Nüzhetü'l-Kulûb'u, İdrisî ve İbn Havkal gibi klasik İslam coğrafyacılarının eserleri vardı. Bu eserler İslam beldelerini ve Asya-Afrika'yı tasvir etmekte mükemmel olmakla birlikte:

• 15. yüzyıldan sonra Avrupalı denizcilerin keşfettiği Amerika Kıtası'ndan (Yeni Dünya / İklim-i Cedîd) hemen hiç bahsetmiyordu.
• Ümit Burnu'nun dolaşılması, Pasifik ve Hint Okyanusu'nun yeni rotaları klasik haritalarda mevcut değildi.
• Ptolemaios (Batlamyus) harita projeksiyonu, küresel yeryüzünün düzleme aktarılmasında büyük açı ve mesafe bozulmalarına sebep oluyordu.

Kâtib Çelebi bu eksikliği görünce Cihannümâ'nın yazımını durdurmuş ve Avrupa'da basılan modern Latin kartografya kaynaklarını İstanbul'da aramaya koyulmuştur.

Kâtib Çelebi'nin aradığı fırsat, 1653 yılında İstanbul'a gelen tüccarlar ve elçilikler vasıtasıyla zuhur etmiştir. Kâtib Çelebi, Flaman kartografyanın kurucusu Gerardus Mercator (1512-1594) ve haritacı Jodocus Hondius'un (1563-1612) Amsterdam ve Arnhem'de Latince olarak neşrettikleri Atlas Minor adlı eserin bir nüshasını yüksek bir bedel ödeyerek satın almıştır.

Atlas Minor'un özellikleri:

• Yüz elliden fazla bakır gravür baskı detaylı harita.
• Mercator projeksiyonu: Denizcilerin pusula açılarını harita üzerinde düz çizgiler halinde çekebilmesini sağlayan modern silindirik izdüşüm tekniği.
• Avrupa, Asya, Afrika ve Amerika'nın en güncel siyasi sınırları, nehir yatakları, sıradağları, limanları ve ticaret merkezleri.

Kâtib Çelebi, bu haritaları incelediğinde Batı dünyasının coğrafya ilminde ulaştığı muazzam sıçramayı hayranlıkla görmüş ve eseri derhal Osmanlı Türkçesine kazandırmaya karar vermiştir.

Kâtib Çelebi Latince bilmiyordu; fakat onda hakikati öğrenmek için her türlü vasıtayı meşru kılan bir ilim aşkı vardı. İstanbul'da yaşayan, aslen Fransız olup sonradan İslam'ı kabul eden Derviş Mehmed İhlâsî Efendi adlı mühtedi bir bilgini kendisine tercüme yoldaşı edinmiştir.

Tercüme süreci adeta bir iki kişilik bilim akademisi gibi işlemiştir:

• Mehmed İhlâsî, elindeki Latin harfleriyle basılmış Atlas Minor metnini cümle cümle okuyup Fransızca ve İtalyanca terimlerin anlamlarını sözlü olarak Türkçe izah ederdi.
• Kâtib Çelebi bu izahları dinler, klasik İslam coğrafyasındaki karşılıklarını bulur, kavramları tashih eder ve eseri son derece beliğ, duru bir Osmanlı nesriyle kaleme alırdı.
• Anlaşılmayan coğrafi terimler için Latin-Türkçe sözlükler hazırlanmış, yeni kavramlar türetilmiştir.

Bu ortak mesai neticesinde 1654-1655 yıllarında ortaya çıkan tercüme şaheserine Kâtib Çelebi Levâmiu'n-Nûr fî Zulmeti Atlas Minor (Atlas Minor'un Karanlığında Parıldayan Nurlar) adını vermiştir.

Levâmiu'n-Nûr, yalnızca haritaların tercümesinden ibaret değildir; her haritanın başında ve altında yer alan tarihi, iktisadi, dini ve tabii bilgileri de ihtiva eder. Eser şu ana kısımlara ayrılmıştır:

1. Mukaddime: Yerkürenin şekli, kutuplar, ekvator, burçlar kuşağı, paraleller, meridyenler ve harita projeksiyon kuralları.
2. Avrupa Faslı: İngiltere, Fransa, İspanya, Felemenk, Alman prenslikleri, İtalya, Macaristan, Lehistan, Rusya ve İskandinavya ülkelerinin teferruatlı coğrafyası ve askeri yapıları.
3. Asya Faslı: Anadolu, İran, Hindistan, Çin, Japonya ve Doğu Hint Adaları.
4. Afrika Faslı: Mısır, Mağrip, Sahra, Habeşistan ve Gine sahilleri.
5. Amerika (İklim-i Cedîd) Faslı: Kuzey ve Güney Amerika, Meksika, Peru, Brezilya ve Karayip Adaları.

Kâtib Çelebi kuru tercümeyle yetinmemiş; Mercator'un İslam dünyası veya Osmanlı şehirleri hakkındaki yanlış, taraflı yahut eksik bilgilerini kendi haşiyeleriyle düzeltmiştir.

Levâmiu'n-Nûr, Osmanlı aydınlarına Kristof Kolomb, Amerigo Vespucci ve Ferdinand Magellan'ın seyahatleriyle haritalandırılan Yeni Dünya'yı en muteber ilmi kaynaklardan tanıtmıştır:

• Yeni Dünya'nın İsimleri: Eserde Amerika'dan «İklim-i Cedîd», «Diyar-ı Cedîd» ve «Yeni Dünya» olarak bahsedilir.
• İnkalar ve Aztekler: Meksika (Nova Hispania) ve Peru'nun fethi, altın ve gümüş madenleri, Potosi maden ocaklarının dünya iktisadına tesirleri anlatılmıştır.
• Terra Australis Incognita: Henüz tam keşfedilmemiş olan Avustralya ve Antarktika kıtalarına dair dönemin varsayımsal harita sınırları kaydedilmiştir.

Kâtib Çelebi, Amerika'nın keşfinin sadece bir coğrafi hadise olmadığını, İspanya ve Portekiz'in bu sayede muazzam servetler elde ederek cihan dengelerini değiştirdiğini belirterek Osmanlı devlet ricalini iktisadi ve stratejik uyanışa çağırmıştır.

Klasik İslam coğrafyasında boylam başlangıcı (mebde-i tûl), umumiyetle Batı Afrika açıklarındaki Kanarya Adaları (Cezâyir-i Hâlidât) kabul edilirdi. Levâmiu'n-Nûr ile birlikte Osmanlılar, Avrupa kartografyasında standartlaşan Ferro Meridyeni (İsla de Hierro) sistemini ve derecelendirme kaidelerini tanımıştır.

Kâtib Çelebi eserin teorik kısmında şunları izah eder:

• Dünyanın küresel yüzeyi düz bir kâğıda aktarılırken neden kutuplara doğru alanların büyüdüğü (Mercator distorsiyonu).
• Denizcilerin pusula açısıyla seyir yapabilmesi için meridyenlerin ve paralellerin birbirini dik kesen doğrular olarak çizilmesinin geometrik sırrı.
• Yerel saat farklarının boylam derecesiyle hesaplanması (her 15 derecelik boylam farkının 1 saate tekabül etmesi).

Bu bilgiler, Osmanlı kaptan-ı deryaları ve seyir subayları için açık denizlerde seyrüsefer yapabilmenin modern matematiksel altyapısını oluşturmuştur.

17. yüzyıl İstanbul'unda Kadızâdeliler hareketinin temsil ettiği katı taassup rüzgârları eserken, Frenk (Avrupa) menşeli bir haritayı tercüme etmek ve medreselerde okutulmasını teklif etmek büyük bir entelektüel cesaret gerektiriyordu.

Kâtib Çelebi, Levâmiu'n-Nûr'un ve Cihannümâ'nın mukaddimesinde mutaassıplara karşı tarihe geçen şu muazzam müdafaayı yapmıştır:

«Hikmet müminin yitik malıdır, nerede bulursa onu almaya en layık olan odur. Harita ve hendese, din ve mezhep tanımaz; hakikat kimin elindeyse delil onunladır. Kâfirin yaptığı gemiye binen, onun saatiyle namaz vaktini tayin eden Müslüman, onun çizdiği doğru haritaya bakmaktan neden çekinsin? Bir mesele tecrübe ve hendese ile sabit olmuşsa, ona karşı çıkmak din gayreti değil, cehalet bağnazlığıdır.» — Kâtib Çelebi

Kâtib Çelebi'nin bu evrensel bilim anlayışı, Osmanlı düşüncesinde modernleşmenin ve rasyonel tefekkürün ilk büyük manifestosu kabul edilir.

Kâtib Çelebi, Levâmiu'n-Nûr'u tamamladıktan sonra yarım bıraktığı Cihannümâ projesine geri dönmüştür. Bu kez eseri bütünüyle yeni bir planla, Doğu ve Batı coğrafya mirasını meczederek kaleme almıştır:

• Levâmiu'n-Nûr'daki harita ve metinleri Cihannümâ'nın bünyesine katmış; Asya, Anadolu, Suriye ve Irak bölümlerini bizzat Osmanlı arşiv belgeleri ve şahsi seyahatleriyle zenginleştirmiştir.
• Kâtib Çelebi'nin 1657'deki ani vefatıyla Cihannümâ yarım kalmışsa da, yaklaşık seksen yıl sonra 1732'de İbrahim Müteferrika tarafından ilk Türk matbaasında basılan eserler arasına alınmıştır.
• İbrahim Müteferrika, Cihannümâ'yı basarken Kâtib Çelebi'nin Levâmiu'n-Nûr'daki tercümelerinden ve haritalarından istifade etmiş; esere Kopernik'in Güneş merkezli evren modelini anlatan meşhur tezyili (eki) ilave etmiştir.

Levâmiu'n-Nûr böylece matbu Cihannümâ'nın omurgasını teşkil etmiş ve Osmanlı matbuat tarihinin en görkemli coğrafya anıtı haline gelmiştir.

Mustafâ Kâtib Çelebi, sadece Osmanlı kartografyasının değil, bütün İslam coğrafya tarihinin modern çağa açılan en büyük kapısıdır. Onun Levâmiu'n-Nûr ile başardığı inkılap üç temel esasa dayanır:

1. Kaynak Zenginliği ve Mukayese: Coğrafyayı tek bir geleneğin nakilciliğinden kurtarmış, İslam ve Avrupa kaynaklarını yan yana koyarak tenkidi bir sentez kurmuştur.
2. Kartografik Zihniyet: Yazılı tasvirden görsel-geometrik haritaya geçişi savunmuş; haritayı devlet idaresinin ve askeri stratejinin vazgeçilmez pusulası kılmıştır.
3. Entelektüel Açıklık: Bilgiyi coğrafi ve dini sınırlara hapsetmeyen evrensel tavrıyla sonraki asırların Osmanlı ıslahatçılarına, seyyahlarına ve mühendislerine öncülük etmiştir.

Levâmiu'n-Nûr, karanlıkları yaran bir nur gibi, Osmanlı ufkunu cihanın bütün denizlerine ve kıtalarına açan ebedi bir coğrafya meşalesidir.