FASIL I: Kâtib Çelebi (Hacı Halife): Hayatı, Kütüphane İrfânı ve İlmî Islahatçılığı
17. yüzyıl Osmanlı ilim dünyasının en müstesna dehalarından biri olan Mustafa b. Abdillâh, bilinen adıyla Kâtib Çelebi veya Batı'daki şöhretiyle Hacı Halife (1609-1657); ordu kâtipliğinden saray başmuhasebeciliğine, oradan da binlerce cildi ihata eden devasa bir kütüphane kuruculuğuna uzanan abidevi bir ömür sürmüştür.
Kâtib Çelebi, medreselerin aklî ve tabii ilimleri terk ederek taassup batağına saplandığı bir buhran devrinde; matematik, coğrafya, astronomi, tarih ve bibliyografya ilimlerini ihya etmek üzere tek başına bir akademi gibi çalışmıştır. Eserlerinde kullandığı tenkitçi, rasyonel ve hakikatperest üslup, Osmanlı tefekkürünün rönesans kıvılcımıdır.
FASIL II: Cihannümâ: Osmanlı'da İlk Modern Kozmografya ve Küresel Coğrafya Şaheseri
Kâtib Çelebi'nin başyapıtı Kitâb-ı Cihannümâ li-Kâtib Çelebi; iki ana kısımdan müteşekkil bir kozmografya ve yeryüzü atlasıdır. Eserin birinci kısmı semavi felekleri, astronomiyi, burçlar kuşağını, ay ve güneş tutulmalarını, denizleri ve nehirleri incelerken; ikinci kısmı beş iklim dairesini, kıtaları, şehirleri, dağları ve milletlerin ahlak ve kültürlerini haritalarla açıklar.
Bu eserin en devrimci tarafı; İslâm coğrafyacıları (İdrisî, İbn Havkal, Ebü'l-Fidâ) ile Batı'nın yeni keşifler çağındaki atlaslarını (Mercator, Ortelius, Magini) ilk defa karşılaştırmalı olarak birleştirmesidir. İbrahim Müteferrika tarafından 1732'de ilk basılan kitaplar arasında yer alması eserin tarihî değerini perçinlemiştir.
FASIL III: Kozmografyadan Tevhîde: Felekler ve Tabiat Âyetlerinin Seyri
Kâtib Çelebi için coğrafya ve kozmografya kuru bir mekân tasviri değildir; kâinat kitabının satırlarını okumaktır. Cihannümâ'nın mukaddimesinde yeryüzünün yuvarlaklığını, yerçekimi kanununun prensiplerini ve gök cisimlerinin dairesel hareketlerini hendesî delillerle izah ederken; her nizamın ardındaki Vâcibü'l-Vücûd olan Cenâb-ı Hakk'ın kemâl sıfatlarına işaret eder.
FASIL IV: Keşfü'z-Zunûn ve Mîzânü'l-Hakk: Taassuba Karşı Akıl ve Hür Tefekkür
15.000'e yakın kitap ve 10.000 müellifi içine alan abidevî bibliyografyası Keşfü'z-Zunûn an Esâmi'l-Kütübi ve'l-Fünûn, İslâm medeniyetinin hafızası hükmündedir. Son eseri olan Mîzânü'l-Hakk fî İhtiyâri'l-Ahakk'ta ise devrin Kadızâdeliler taassubunu (tütün, kahve, semâ, mûsiki ve kabir ziyareti tartışmaları) derin bir fıkıh ve tasavvuf şuuruyla tenkit etmiş; dinin özünün şekilcilikte değil güzel ahlak ve ilimde olduğunu ilan etmiştir.