Kâtib Çelebi ve Mîzânü'l-Hakk: Akıl ve Nakil Dengesi, Taassubun Reddi, İlimler Tasnifi ve Keşfü'z-Zunûn Külliyatı

Kâtib Çelebi'nin hayatındaki en mühim dönüm noktası, babasının vefatından sonra kendisine intikal eden küçük mirasla kitap toplamaya başlamasıdır. Dönemin meşhur âlimlerinden Kadızâde Ahmed Efendi'nin ve daha sonra Kürt Abdullah Efendi ile Keşfî Mehmed Efendi'nin ders halkalarına devam etmiş; medresenin klasik müfredatıyla yetinmeyerek matematik, geometri, astronomi ve coğrafya gibi aklî ilimleri kendi gayretiyle tahsil etmiştir.

Onun entelektüel kişiliğinde dikkat çeken en mühim husus, Doğulu bir müellif olmasına rağmen Batı kaynaklarına duyduğu ilmî tecessüstür. İstanbul'a gelen Batılı seyyahlar, elçilik kâtipleri ve mühtedilerle yakın temaslar kurmuş; Latince atlasları ve coğrafya kitaplarını incelemiştir. O, hakikatin coğrafyası ve milleti olmadığına inanan evrensel bir İslam aydınıdır. Süllemü'l-Vusûl ilâ Tabakāti'l-Fuhûl adlı eserinde İslam tarihinin zirve şahsiyetlerini incelerken gösterdiği tenkitçi zihniyet, onun Osmanlı tarihyazıcılığında da modern bir çığır açtığını kanıtlar.

Osmanlı ilim ve fikir hayatının en velûd ve hür düşünceli allâmelerinden biri olan Mustafa b. Abdillâh, Doğuda Kâtib Çelebi, Batı'da ise Hacı Halîfe (1017-1067 / 1609-1657) olarak şöhret bulmuştur. İstanbul'da doğan Kâtib Çelebi, genç yaşta ordu kâtibi olarak Bağdat ve Hemedan seferlerine katılmış, divan kitabetinin intizamı ile medrese ve kütüphanelerin derin ilmî birikimini şahsında mükemmel bir terkibe ulaştırmıştır. Kâtib Çelebi'nin yaşadığı 17. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasî fetihlerinin durakladığı, iç isyanların ve ekonomik buhranların baş gösterdiği; düşünce hayatında ise 'Kadızâdeliler' ile 'Sivasîler' (tekke-medrese) kutuplaşmasının toplumsal barışı tehdit ettiği fevkalade çalkantılı bir dönemdir. Medreselerden akli ve riyazi ilimlerin (felsefe, hendese, hey'et, mantık) tedricen dışlandığını, yerini lafızcı ve dar kalıplı bir taassubun aldığını gören Kâtib Çelebi, ömrünü bu ilmî inhitatı durdurmaya vakfetmiştir. Kendi ifadesiyle:

«İlim tahsiline olan şiddetli arzum sebebiyle elime geçen her kuruşu kitaplara sarf ettim. Gündüz kâtiblik vazifemi ifa eder, gece sabahlara kadar mum ışığında Doğu'nun ve Batı'nın ilimlerini karşılaştırırdım. Gördüm ki cehalet ve taassup cemiyeti içten çürütmektedir; ilacımız ise aklı ve nakli hakikat mizanında tartmaktır.»

Mîzânü'l-Hakk'ın kaleme alındığı 1656 yılı, Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa'nın iktidara geldiği ve Kadızâdelilerin İstanbul'da tekkelere baskın düzenleme hazırlığı yaptığı bir kriz anıdır. Kâtib Çelebi, devlet ricaline ve bizzat sadrazama hitaben bu eseri sunarak, din kisvesi altında yürütülen siyasi ve toplumsal kutuplaşmanın felaket getireceğini ihtar etmiştir.

Kâtib Çelebi eserde 'Bid'at' kavramını incelerken fıkhın temel kaidelerine döner. Ona göre her yeni çıkan şeye toptan 'bid'at-ı dalâlet' (sapıklık) damgası vurmak, İslam şeriatının esnekliğini ve fıtrî kabiliyetini yok etmektir. Şayet bir âdet dinin temel bir emrini bozmuyorsa, kamu maslahatına uygunsa ve asırlardır ümmetin örfü haline gelmişse, ona müdahale etmek kaosa (fitneye) sebep olur. Kâtib Çelebi şu fıkıh kaidesini hatırlatır: 'Def'-i mefâsid celb-i menâfi'den evlâdır' (Zararları gidermek, fayda sağlamaktan öncedir). İnsanları zorla değiştirmeye kalkışmak, kan dökmekten başka netice vermez.

Kâtib Çelebi'nin ömrünün son demlerinde (1067/1656) kaleme aldığı Mîzânü'l-Hakk fî İhtiyâri'l-Ahakk (En Doğruyu Seçmek İçin Hakikat Terazisi), Osmanlı entelektüel tarihinin en parlak eleştirel manifestosudur. Eserin telif sebebi, dönemin İstanbul'unda halkı ve ulemayı birbirine düşüren, tekfir ve cedele yol açan 21 tartışmalı meseleye 'tarafsız, delil merkezli ve hikmetli' bir çözüm getirmektir. Çelebi, meseleleri ele alırken cedelî taassubu değil, Adl-i İlahî ve Hiss-i Selîm (sağduyu) mizanını esas alır. Ona göre bir meselenin dinen kesin haram olduğunu iddia etmek için sarih bir âyet ve sahih bir hadis bulunması şarttır; örf, içtihat ve ihtilaflı konularda halkı zorlamak ve bid'at diye insanları tekfir etmek şeriata aykırıdır.

Kâtib Çelebi, eserinde cemiyeti kutuplaştıran başlıkları fıkhî, aklî ve tasavvufî delilleriyle tek tek tahlil etmiş ve aşırılıkları mahkûm etmiştir:

Münazara Konusu	Kadızâdeli (Katı Lafızcı) Görüş	Kâtib Çelebi'nin Mîzânî Hakemliği
Semâ ve Devrân (Tasavvuf Zikri)	Haram ve küfürdür; yapanlar cezalandırılmalıdır.	Kalp vecde geldiğinde bedenin gayriihtiyari hareketi haram sayılamaz; zikir ehlinin niyetine karışılmaz.
Tütün ve Kahve Kullanımı	Bid'attır, haramdır; içenlerin katli meşrudur.	Hakkında nass olmayan şeylerde asıl olan ibâhadır (mubahlık). Tıbbî zararı varsa tenzîhen mekruhtur; halkı zorlamak fitnedir.
Hz. Hızır'ın Hayatta Olup Olmadığı	Ölmüştür; hayatta diyen dinden çıkar.	İhtilaflı bir gayb meselesidir; imanın esası değildir. İnanana da inanmayana da tekfir dili kullanılamaz.
Yezid'e Lânet Okuma Meselesi	Lânet farzdır veya tam aksine lânet günahtır.	Müminin lisanı lânete değil hayra alışmalıdır. Yezid'in zulmü sabittir lakin lânet savurmak nefse pay çıkarır.
Kabir Ziyareti ve Türbeler	Şirktir; türbeler yıkılmalıdır.	İbret almak ve mevtaya Fatiha okumak sünnettir; cahil halkın şirk kokan tavırları ise tebliğle düzeltilir, kılıçla değil.

Keşfü'z-Zunûn, sadece bir kitap listesi değildir; aynı zamanda bir İslam Medeniyeti Epistemolojisi atlasıdır. Kâtib Çelebi, Mukaddime kısmında ilmin şerefini, akıl ile nakil arasındaki irtibatı, ilimlerin tedvin ve tasnif tarihini derinlemesine tahlil eder. Ona göre bir ilmin değeri, onun mevzusunun yüceliği ve insanlığa sağladığı fayda (maslahat) ile ölçülür.

Eserde her bir ilim maddesinde şu sistematik takip edilir: 1. İlmin lügat ve ıstılah manası, 2. İlmin mevzusu (mevzû'u'l-ilm), 3. İlmin gayesi ve faydası (gāyetü'l-ilm), 4. O ilim dalında yazılmış temel metinler (mütûn), şerhler (şurûh), haşiyeler ve ta'lîkāt, 5. Müelliflerin vefat tarihleri ve mezhep aidiyetleri.

Kâtib Çelebi bu eseri hazırlarken sahafları, saray kütüphanelerini, Halep, Şam ve Hicaz'daki vakıf kütüphanelerini bizzat taramış; binlerce yazma eserin fihristini çıkararak İslam dünyasında bibliyografya ilmini zirveye taşımıştır.

Kâtib Çelebi'nin yirmi yılı aşkın hummalı bir mesai neticesinde Arapça olarak kaleme aldığı Keşfü'z-Zunûn 'an Esâmi'l-Kütüb ve'l-Fünûn (Kitapların ve İlimlerin İsimlerinden Şüphelerin Giderilmesi), Doğu ve Batı ilim dünyasında hayranlık uyandıran devasa bir şaheserdir:

• 14.500 Kitap ve Risale: İslam coğrafyasında o güne kadar telif edilmiş tefsir, hadis, fıkıh, tıp, simya, hendese, felekiyyât, tasavvuf ve musiki kitaplarının alfabetik tahlili.
• 300'ü Aşkın İlim Dalı: İlimlerin tanımları, mevzuları, gayeleri ve kurucuları detaylıca tasnif edilmiştir.
• 9.500 Müellif Biyografisi: Âlimlerin vecd, tahkik ve telif serüvenleri kayıt altına alınmıştır.

Keşfü'z-Zunûn, Gustav Flügel tarafından 1835-1858 yılları arasında Leipzig ve Londra'da yedi cilt halinde Latince tercümesiyle basılmış ve Doğu araştırmalarında en mühim temel referans kaynağı haline gelmiştir.

Kâtib Çelebi, sadece klasik İslami ilimlerle yetinmemiş; Batı dillerinden yapılan tercümelerle Osmanlı'da modern coğrafya ve astronominin öncüsü olmuştur. Eseri Cihannümâ (Dünyayı Gösteren Ayna), iki merhalede yazılmıştır:

Girit Seferi'nin (1645) uzaması ve Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alması üzerine Kâtib Çelebi, Osmanlı devlet adamlarını ikaz etmek amacıyla Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr (Deniz Seferlerinde Büyüklere Armağan) adlı eserini kaleme almıştır. Bu eserde Çelebi, Barbaros Hayreddin Paşa, Turgut Reis ve Pîrî Reis'in zaferlerini zikretmekle kalmaz; gemi inşası, pusula ve harita kullanımı, denizcilik teknolojisi ve donanma lojistiği konusunda çağının çok ötesinde stratejik reform teklifleri sunar.

Kâtib Çelebi'nin eğitim felsefesi, akıl ile naklin tevhidini savunur. Ona göre bir fakih hendese (geometri) bilmezse miras taksimini (ferâiz) ve arazi ölçümünü hakkaniyetle yapamaz; bir müfessir astronomi ve hey'et bilmezse göklerin yaratılışına dair âyetleri hakkıyla tefsir edemez; bir kadı mantık bilmezse şahitlerin beyanlarındaki tenakuzları (çelişkileri) ayırt edemez.

Osmanlı'nın gerilemesini medreselerdeki zihniyet daralmasına bağlayan Çelebi, Fatih Sultan Mehmed devrindeki Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî gibi âlimlerin riyazî ilimleri medreseye sokarak devleti nasıl cihanşümul kıldığını örnek verir. Akli ilimlerin terk edilmesi, İslam dünyasını Batı karşısında teknolojik ve fikrî açıdan savunmasız bırakmıştır.

Kâtib Çelebi'nin Mîzânü'l-Hakk'ın mukaddimesinde yaptığı medrese eleştirisi, Osmanlı gerileme döneminin teşhisini koyan en veciz sosyolojik tahlildir:

«Fatih Sultan Mehmed Han ve Kanunî Sultan Süleyman Han devirlerinde medreselerde tefsir ve fıkhın yanında mantık, riyaziye (matematik) ve hikmet (felsefe) okutulurdu. Bu sebeple ulema derin basiret ve yüksek ihata sahibiydi. Ne zaman ki sonradan gelen dar kafalılar 'felsefe ve matematik dinde zararlıdır' diyerek akli ilimleri müfredattan kaldırdılar, medreseler cehaletin ve münakaşanın yuvası oldu. Şimdiki mollalar bir hendese meselesi görseler büyü zannederler!»