Kâtib Çelebi: Mîzânü'l-Hakk, İlim Felsefesi ve İtidâl Külliyâtı

Mustafa b. Abdullah, İslâm ve Osmanlı aleminde 'Kâtib Çelebi', Batı'da ise 'Hacı Halife' (Haji Khalfah) unvanıyla maruf olan eşsiz bir dâhidir (1017-1067 / 1609-1657). Küçük yaşta divan kâtipliği mesleğine intisap etmiş, IV. Murad devrindeki Bağdat ve Revan seferlerine ordu kâtibi olarak bizzat iştirak etmiştir. Çadırında mum ışığında kitap mütalaa eden bu istisnai kâtip, sefer dönüşlerinde eline geçen bütün mirası ve maaşını nâdir yazma eserleri satın almaya sarf etmiştir. Kadızâde Ahmed Efendi ve A'rec Mustafa Efendi gibi devrin en yetkin üstatlarından aklî, riyâzî ve şer'î ilimleri tahsil ederek kendini tek başına bir akademi haline getirmiştir.

XVII. yüzyıl Osmanlı cemiyeti, Kadızâdeliler (aşırı selefî/zahiri çizgideki vaizler) ile Sivâsîler (tasavvuf erbabı) arasındaki şiddetli fırkalaşma ve münakaşalarla çalkalanmaktaydı. Semâ ve devran caiz midir? Tütün ve kahve haram mıdır? Hızır (a.s) hayatta mıdır? Firavun'un imanı muteber midir? gibi meseleler cami kürsülerinden sokaklara taşmış, toplumsal barışı tehdit eder hale gelmişti. Kâtib Çelebi, ömrünün son demlerinde (1656) kaleme aldığı 'Mîzânü'l-Hakk' ile her iki tarafın taassubunu cerhederek meseleleri tarihî, mantıkî ve fıkhî mîzâna (teraziye) vurmuş, adaleti tesis etmiştir.

Mîzânü'l-Hakk'ın mukaddimesi, İslâm medeniyetinde gerilemenin sebeplerini teşhis eden bir şaheserdir. Kâtib Çelebi'ye göre Fâtih Sultan Mehmed ve Kānûnî Sultan Süleyman devirlerinde medreselerde tefsir ve hadisin yanında felsefe, mantık, hendese ve hey'et (astronomi) okutulurken; sonraki dönemlerde 'felsefe küfürdür' bahanesiyle aklî ilimlerin müfredattan çıkarılması cehaleti körüklemiştir. Mantık ve felsefeden mahrum kalan zihinler, fürûât kabilinden ihtilafları dinin esası zannederek tekfire ve çatışmaya sürüklenmişlerdir.

Kâtib Çelebi'nin yirmi yıllık bir emeğin mahsulü olan 'Keşfü'z-Zunûn 'an Esâmi'l-Kütübi ve'l-Fünûn' adlı eseri, dünya bibliyografya tarihinin başyapıtlarındandır. Eser, 14.500 kitap ve risaleyi, 9.500 müellifi ve 300'ü aşkın ilim dalını alfabetik ve sistematik olarak tanıtır. Bu muazzam külliyât, İslâm medeniyetinin entelektüel hafızasını kayıt altına almış, yalnızca Doğu'da değil, Avrupa şarkiyatçılığında da temel başvuru kaynağı olmuştur.

Kâtib Çelebi, sadece klasik İslâm coğrafyacılarını değil; Batı'da basılan Mercator ve Ortelius gibi haritacıların atlaslarını, Gerardus'un eserlerini Latinceden Türkçeye tercüme ettirerek 'Kitâb-ı Cihânnümâ'yı vücuda getirmiştir. O, dünyanın yuvarlaklığını, kıtaların iklim kuşaklarını, deniz yollarını ve gök kürelerinin nizamını rasyonel harita ve şemalarla ortaya koyarak Osmanlı coğrafya telakkisinde bir devrim gerçekleştirmiştir.

Kadızâdelilerin mutasavvıfları zındıklıkla suçlamasına karşılık Kâtib Çelebi, semâ ve devranın ilk dönem zâhitlerinde olmadığını kabul etmekle birlikte, bunun bir 'taabbüdî ibadet' değil, aşk ve cezbe hâlindeki dervişin vecde gelişi olduğunu belirtir. Şeriatın zâhirine muhalif olan taşkınlıkları tasvip etmez; ancak samimi sûfîlerin de tekfir edilmesine şiddetle karşı çıkar. Örf haline gelmiş meşru uygulamaların kaba bir taassupla yasaklanamayacağını fıkhî kaidelerle ispat eder.

XVII. yüzyılda idam cezalarına dahi konu olan tütün ve kahve yasağına dair Kâtib Çelebi'nin getirdiği tahlil tam bir hukuk sosyolojisi dersidir. Bir şeyin aslen eşyada ibâha (mubahlık) kuralına tabi olduğunu, hakkında sarih bir nass (âyet-hadis) bulunmayan hususlarda keyfî haram hükmü verilemeyeceğini hatırlatır. Tütünün zararları varsa da bunun hekimlerin ve tıbbın sahası olduğunu; padişahın yasaklamasının ise 'emr-i sultanî' kabilinden maslahata binaen olduğunu, doğrudan dinin haramı gibi gösterilemeyeceğini ifade eder.

Kâtib Çelebi, ilim talebelerine hitap ederken 'Usûlsüz vusûl olmaz' kaidesini vazeder. Mantık bilmeyen bir kimsenin fıkıh istinbatında ve kelâm münazarasında mugalataya düşeceğini; riyâziye (matematik) bilmeyenin feraiz (miras hukuku) ve vakit tayininde aciz kalacağını; hendese bilmeyenin kıble tâyin edemeyeceğini gösterir. Dolayısıyla felsefî ve aklî ilimler dinin düşmanı değil, dinî hükümlerin sıhhatle tatbik edilmesinin zaruri aletleridir.

Mîzânü'l-Hakk'ın ruhu 'itidâl'dir (orta yol). el-Hakîm Kâtib Çelebi, insan fıtratını zorlayan aşırılıkların cemiyeti ifsat ettiğini savunur. Halka zorla bir mezhep veya kanaat dayatılamaz; avam ile havasın idrak seviyeleri farklıdır. Hakiki ilim adamı, ihtilafları körükleyen değil, toplumu teskin eden, hakikat terazisini adaletle tutan mürşittir.

Kâtib Çelebi, XVII. yüzyılda hem İslâm klasiğini mükemmelen hıfzeden hem de Batı bilimindeki rönesansı ve coğrafi keşifleri ilk fark edip tercüme eden köprü şahsiyettir. Onun akılcı, tenkitçi, hür fikirli ve tarafsız araştırmacı kimliği; günümüz ilim dünyasına metodolojik tenkid ahlakı, objektif yaklaşım ve ilmî namus konusunda ebedî bir meşaledir.