Kâtib Çelebi ve Keşfü'z-Zunûn: İslâm İlimler Ansiklopedisi, Havâs ve Tabiat Sınıflandırması

Osmanlı düşünce dünyasının en velûd ve müstakil zihinlerinden Mustafa b. Abdillâh, nam-ı diğer Kâtib Çelebi veya Batı'daki adıyla Hacı Halife (v. 1067/1657), yirmi yıllık hummalı bir araştırma ve sahaf mesaisiyle kaleme aldığı Keşfü'z-Zunûn 'an Esâmi'l-Kütüb ve'l-Fünûn adlı eseriyle dünya bibliyografya ve ilimler tarihi literatürünün en mühim anıtlarından birini dikmiştir.

Keşfü'z-Zunûn, yalnızca alfabetik bir kitap listesi değildir; Arapça kaleme alınan bu devasa külliyat, yaklaşık 14.500 kitap ve risaleyi, 9.500 müellifi ve 300'den fazla bağımsız ilim dalını epistemolojik bir tenkit ve tasnifle takdim eden bir ilimler felsefesi mecmuasıdır.

Kâtib Çelebi, Keşfü'z-Zunûn'un meşhur mukaddimesinde Taşköprizâde'nin Miftâhu's-Sa'âde'sinden tevarüs ettiği ilimler tasnifini genişleterek varlık mertebelerine göre dörtlü bir bilgi hiyerarşisi kurar:

1. Kitâbet (Yazı Mertebesi): Bilginin zihinden çıkıp şekil, harf ve hat kalıplarında cisimleştiği hat, imlâ ve nakış ilimleri.
2. İbâre (Lafız ve Nutuk Mertebesi): Harflerin sese ve lisanî manaya dönüştüğü sarf, nahiv, me'ânî, beyân ve bedî' gibi alet ilimleri.
3. Ezhan (Zihnî Varlık): Kavramların ve kaziye-i akliyyelerin zihinde soyutlandığı mantık, cedel ve nazarî felsefe.
4. A'yân (Haricî Hakikatler): Varlığın bizatihi kendisiyle temas eden tabiat ilimleri, riyaziyat (geometri, astronomi, musiki) ve İlahiyyât (metafizik ve kelâm).

Bu tasnif, bilginin maddeden manaya, harften ezelî hakikate doğru yükselen kutsal bir seyr-ü sülûk olduğunu gösterir.

Kâtib Çelebi, Keşfü'z-Zunûn'da gaybî ve esrarlı ilimleri dışlamamış; onları metodolojik olarak riyâzî ve tabîî ilimlerin birer şubesi olarak nesnel bir dille tanımlamıştır:

• İlm-i Cifr ve Câmi'a: Hz. Ali ve Ehl-i Beyt'e nispet edilen, kâinattaki kozmik hadiselerin ve tarihin akışının harf-sayı matrisleriyle keşfedildiği ilim dalı olarak tarif edilir.
• İlm-i Tılsımât ve Vefk: Semavi feleklerin ve gezegen saatlerinin maden, koku ve hendesî sayılarla rezonansa sokulması ilmidir; Bûnî ve İbnü'l-Arabî'nin kaynak eserleri detayla zikredilir.
• İlm-i Hiyel ve Mekânik: Suyun, havanın ve dişlilerin kuvvetiyle otomatlar ve saatler inşa etme sanatı. Cezerî ve Takiyyüddîn'in eserleri tahlil edilir.
• İlm-i Sîmyâ ve Kimyâ: Maddenin tabiatını arındırarak cevhere ulaştırma cehdi.

Kâtib Çelebi, medreselerin fen bilimlerini ihmal ettiği bir dönemde Latinceden tercümeler yaptırarak Batı coğrafyasını ve astronomisini İslâm dünyasına taşıyan ilk mütefekkirdir. Cihânnümâ adlı eseriyle Kopernik ve Galilei kozmolojisini Osmanlı ulemasına tanıtmış; Mîzânü'l-Hakk fî İhtiyâri'l-Ahakk risalesiyle de mutaassıp tekfir hareketlerine karşı akl-ı selîmi ve hoşgörüyü savunmuştur.

Ona göre ilim, Doğu'nun veya Batı'nın mülkü değil; nerede bulunursa alınması gereken evrensel bir hikmet meş'alesidir.

Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'daki yöntemi, modern kütüphanecilik ve filolojinin yüzyıllar öncesindeki öncüsüdür. Bir eseri kaydederken:

Müellifin tam künyesini, vefat tarihini, eserin telif sebebini, ilk cümlesini (dibâce), bab ve fasıl taksimatını ve üzerine yazılan şerh, hâşiye ve ta'likâtı eksiksiz zikreder. Şüpheli nispetleri cerh eder, tahrif edilmiş metinleri ikaz eder. Bu titizlik, Keşfü'z-Zunûn'u günümüzde dahi dünya şarkiyatçılarının ve İslâm araştırmacılarının vazgeçilmez pusulası kılmaktadır.

Kâtib Çelebi, İslâm medeniyetinin ilmî hafızasını tufanlardan koruyan bir Nûh gemisi inşa etmiştir. Keşfü'z-Zunûn; kadîm Yunan'dan Hint ve Babil'e, Bağdat'tan Endülüs ve İstanbul'a kadar uzanan bin yıllık kütüphaneyi tek bir ciltte toplayan, akıl ile nakli, zahir ile bâtını kucaklayan eşsiz bir medeniyet tapusudur.

İslam kelam ve düşünce geleneğinde Kâtib Çelebi ve Keşfü'z-Zunûn: İslâm İlimler Ansiklopedisi, Havâs ve Tabiat Sınıflandırması metni, varlığın kökeni, ilahi sıfatlar ve nedensellik (illiyet) meselesinde çığır açıcı tahliller sunar. Varlık (vücûd), ya bizâtihi zorunludur (Vâcibü'l-Vücûd olan Allah) ya da var olmak için bir başkasına muhtaçtır (Mümkinü'l-Vücûd olan kâinat). Mümkin olan hiçbir şey kendi kendine var olamayacağı için, sebep-sonuç zinciri ezelde mutlak bir İlk İllet'e dayanmak mecburiyetindedir.

Gazzâlî'nin illiyet eleştirisinden İbn Rüşd'ün nizam deliline kadar İslam mütefekkirleri, tabiat kanunlarının bağımsız birer tanrı olmadığını; Cenâb-ı Hakk'ın 'Âdetullâh' üzere icra ettiği kesintisiz yaratılış fiilleri olduğunu ispat etmişlerdir.

Aşağıdaki tablo, eserde ele alınan temel felsefi/itikadî tezler ile İslam düşünce tarihindeki ana ekollerin yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Modern çağın pozitivist, materyalist ve şüpheci taarruzlarına karşı Kâtib Çelebi ve Keşfü'z-Zunûn: İslâm İlimler Ansiklopedisi, Havâs ve Tabiat Sınıflandırması'nin sunduğu akılcı ve irfanî zırh bugün her zamankinden daha hayatidir:

• Hakikatin Bütünlüğü: Bilimi dinden, aklı kalpten ayırmayan tevhidî bir epistemoloji inşa etmek.
• Kozmik Anlam Arayışı: İnsanın tesadüf eseri savrulan bir toz zerresi değil; kâinatın gözbebeği (Zübde-i Âlem) olduğunu idrak etmek.
• İstikamet ve Basiret: Kuru cedel ve lafazanlıktan kaçınıp ahlakla yoğrulmuş bir ilim yolculuğunu sürdürmek.

Bu muhkem esaslar, dünü bugüne, aklı ebediyete bağlayan sağlam bir tefekkür köprüsüdür.