Kâtib Çelebi ve Keşfü’z-Zunûn: İlimler Taksimi, Cihânnümâ Kozmografyası ve Osmanlı Ansiklopedizmi Külliyâtı

Mustafa b. Abdillâh, İslâm dünyasında Hacı Halife, Osmanlı muhitinde ise Kâtib Çelebi (1017-1067 / 1609-1657) unvanıyla tanınan büyük bir bibliyograf, coğrafyacı, tarihçi ve ansiklopedisttir. İstanbul'da bir saray sipahisinin oğlu olarak doğmuş ve Dîvân-ı Hümâyun süvari mukabelesi kaleminde memuriyete başlamıştır.

Genç yaşta Bağdat ve Revan seferlerine ordu kâtibi olarak katılmış; sefer konaklarında dahi çadırında kitap mütalaa etmiştir. Miras yoluyla eline geçen serveti kitap satın almaya vakfederek devrinin en zengin şahsî kütüphanesini kurmuş ve hayatının son yirmi yılını tamamen telif ve tercüme mesaisine adamıştır.

Kâtib Çelebi'nin yaklaşık yirmi yıllık hummalı bir araştırma neticesinde Arapça olarak kaleme aldığı Keşfü'z-Zunûn ‘an Esâmi'l-Kütüb ve'l-Fünûn, İslâm dünyasında te'lif edilmiş en büyük bibliyografya ve ilimler ansiklopedisidir.

Eser; 300'ü aşkın ilim dalını, yaklaşık 14.500 kitabı ve 10.000'e yakın müellifi alfabetik olarak tanıtır. Müellif, sadece kitap isimlerini zikretmekle kalmaz; her ilim dalının tarifini, konusunu, gayesini, faydasını ve o sahadaki temel şerh ve haşiyeleri eleştirel bir süzgeçten geçirerek kaydeder.

Kâtib Çelebi, Keşfü'z-Zunûn'un meşhur mukaddimesinde ilimlerin ontolojik ve epistemolojik tasnifini yapar. Taşköprizâde'nin Miftâhu's-Sa'âde'sinden devraldığı şemayı genişleterek ilimleri dörde ayırır: Yazıdaki, dildeki, zihindeki ve dış dünyadaki varlık mertebeleri.

Şer‘î ilimler (tefsir, hadis, fıkıh, kelâm) ile aklî-riyâzî ilimlerin (hendese, hesap, hey'et, mûsikî, mantık) birbirinin zıddı değil, bilakis tamamlayıcısı olduğunu savunmuştur. Aklî ilimlerden mahrum bir ulemâ sınıfının şeriatı da hakkıyla kavrayamayacağını açık yüreklilikle dile getirmiştir.

Kâtib Çelebi'nin Türkçe olarak kaleme aldığı Kitâb-ı Cihânnümâ, İslâm coğrafya yazıcılığında yeni bir çağ açmıştır. Eser, fiziki ve beşeri coğrafyayı matematiksel astronomi ile birleştiren anıtsal bir kozmografyadır.

Birinci kısımda gök küreleri, burçlar, gezegenler, yerkürenin yuvarlaklığı ve iklim kuşakları ele alınır. İkinci kısımda ise denizler, boğazlar, adalar ve kıtalar topoğrafik hassasiyetle anlatılır. İbrahim Müteferrika tarafından 1732'de ilk basılan kitaplar arasında yer alması eserin tarihî ehemmiyetini pekiştirmiştir.

Kâtib Çelebi, klasik İslâm coğrafyacılarının (İstahrî, İbn Havkal, İdrîsî) verileriyle yetinmeyerek çağdaş Avrupa coğrafya literatürünü doğrudan inceleme cesaretini göstermiştir. Mühtedi Fransız Mehmed İhlâsî Efendi'nin yardımıyla Latince öğrenmiştir.

Gerardus Mercator ve Jodocus Hondius'un Atlas Minor'unu Osmanlı Türkçesine çevirmiş (Levâmiu'n-Nûr fî Zulmeti Atlas Minor), teleskop ve pusula gibi yeni rasat aletlerini eserlerinde tanıtmıştır. Bu tavır, Osmanlı aydınının Batı bilimiyle kurduğu ilk metodolojik temaslardan biridir.

Kâtib Çelebi'nin ömrünün son yılında kaleme aldığı Mîzânü'l-Hakk fî İhtiyâri'l-Ahakk (Hakkın Mizanıyla En Doğruyu Seçmek), 17. yüzyıl İstanbul'unda toplumu kutuplaştıran dînî ve ictimâî tartışmaları soğukkanlı bir akılla tahlil eden bir şaheserdir.

Semâ ve deveran, tütün ve kahve içilmesi, Hızır aleyhisselâmın hayatta olup olmadığı, mezarlık ziyareti gibi konularda mutaassıp Kādîzâdeliler ile tasavvuf ehli Sivâsîler arasındaki kavgaları tenkit etmiş; dinin özünün şekilcilikte değil, ahlâkta ve tevhitte olduğunu ispatlamıştır.

Girit Seferi ve Çanakkale Boğazı ablukası günlerinde yazılan Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr (Büyüklerin Deniz Seferlerindeki Armağanı), Osmanlı denizcilik tarihinin ilk müstakil askerî monografisidir.

Barbaros Hayreddin Paşa'dan Turgut Reis'e kadar Akdeniz hâkimiyetini kuran leventlerin stratejilerini anlatır. Eserin sonunda Osmanlı devlet adamlarına 'kadırgadan kalyona geçiş', rüzgâr hesapları, bahriye teşkilatının ıslahı ve liyakatli kaptan yetiştirilmesi hususunda 40 maddelik altın öğütler sunmuştur.

Kâtib Çelebi'nin kronoloji sahasındaki rehberi Takvîmü't-Tevârîh, Hz. Âdem'den kendi devrine kadar geçen hadiseleri senkronik cetveller halinde düzenleyen evrensel bir tarih özetidir.

Peygamberlerin bi'setleri, kralların ve halifelerin cülûsları, büyük savaşlar, zelzeleler, veba salgınları ve meşhur ulemanın vefat tarihleri yıl yıl sıralanmıştır. Şeyhülislâm Yahyâ Efendi'ye takdim edilen eser, Osmanlı kronografi yazıcılığında vazgeçilmez bir başvuru kaynağı olmuştur.

Kâtib Çelebi, medreselerden mantık, felsefe, hesap ve hendese derslerinin kaldırılmasını Osmanlı ilim hayatının gerilemesindeki en büyük amil olarak görmüştür.

Fâtih Sultan Mehmed devrinde Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî çizgisiyle kurulan yüksek matematik geleneğinin terk edilmesini esefle eleştirmiş; 'Felsefe küfürdür diyerek aklî ilimleri medreseden kovanlar, bilmeden İslâm düşüncesinin omurgasını kırdılar' tespitinde bulunmuştur.

Kâtib Çelebi, hayatı boyunca hiçbir siyasî hizbe veya medrese taassubuna kapılmamış; hakikati nerede bulursa alan tam bir muhakkik ahlâkıyla yaşamıştır. İlimde ihlâsı ve gayreti her türlü makamın üstünde tutmuştur.

Onun geride bıraktığı kütüphane ve telifât, Doğu ve Batı dünyasını aynı anda kucaklayabilen evrensel bir aklın meyvesidir. Kâtib Çelebi, İslâm medeniyetinin klasik birikimini modern çağın eşiğine taşıyan abidevi bir köprüdür.