Kâtib Çelebi ve Fezleketü Akvâli'l-Ahyâr: Osmanlı Vak'anüvislik Geleneği, Kronoloji, Siyaset Ahlâkı ve Medeniyet Tarihi Külliyâtı

On yedinci yüzyıl Osmanlı ilim hayatının en özgün, velûd ve tenkitçi dehası olan Kâtib Çelebi (Hacı Halîfe Mustafa b. Abdullah, 1609-1657), bibliyografyadan coğrafyaya, tıptan dinler tarihine kadar geniş bir sahada eser vermiş nâdir bir allâmedir. Genç yaşta Dîvân-ı Hümâyun süvari mukabelesi kâtibi olarak Bağdat ve Revan seferlerine iştirak etmiş, ordugâh çadırlarında dahi kitap okumaktan ve not almaktan geri durmamıştır.

Babasından kalan miras ile kitap müzayedelerine katılarak devrinin en zengin hususî kütüphanesini kuran Kâtib Çelebi, sadece Doğu ve İslâm kaynaklarını değil, Latince bilen mühtediler vasıtasıyla Batı atlaslarını ve kaynaklarını da tetkik etmiştir. İşte bu engin vukûfiyetin tarih sahasındaki en olgun meyvesi, Fezleketü Akvâli'l-Ahyâr fî İlmi't-Târîh ve'l-Ahbâr (kısaca Fezleke) adlı şaheseridir.

«Tarih ilmi, geçmiş milletlerin ahvalinden haberdar olup hâli ve istikbali doğru tanzim etmek için bir basiret aynasıdır. Kuru taassupla yazılan tarih hurafe, belgesiz nakledilen haber ise vebaldir.» — Kâtib Çelebi

Fezleke, Osmanlı vakanüvisliğinde belgesel tenkitçilik ve kronolojik disiplinin kurucu metnidir.

Kâtib Çelebi'nin tarih projeleri iki büyük safhadan müteşekkildir. Müellif ilk olarak Fezleketü Akvâli'l-Ahyâr adıyla Arapça muazzam bir cihan tarihi kaleme almıştır. Bu Arapça eser, kâinatın yaratılışından Hicrî 1000 (Milâdî 1591-1592) yılına kadar gelen İslâm ve cihan tarihini, hânedanları ve peygamberler silsilesini hülâsa eder.

Ardından, bu tarihin devamı ve zeyli mahiyetinde Türkçe Fezleke'yi telif etmiştir. Türkçe Fezleke, Hicrî 1000 yılından müellifin vefatına yakın bir tarih olan 1065 (1654-1655) yılına kadarki tam 65 yıllık dönemi kapsar:

• Zaman Sınırı: III. Murad devrinin sonlarından Sultan İbrahim ve IV. Mehmed'in saltanatına kadar.
• Yıllık Düzen (Annals Metodu): Her yılın vukuatı ay ay ve gün gün zikredilmiş, yıl sonunda ise o sene vefat eden vezirler, âlimler, şeyhler ve şairlerin biyografileri (vefeyât) eklenmiştir.
• Gözlem ve Belge: Kâtib Çelebi'nin bizzat idrak ettiği, kâtiplik vesikalarını elinde tuttuğu ve hadiselerin bizzat şahitleriyle görüştüğü dönemdir.

Bu metot, esere eşsiz bir otantiklik ve birincil kaynak değeri kazandırmıştır.

Kâtib Çelebi, Fezleke'yi yazarken önceki Osmanlı kronikçilerinin yaptığı gibi sadece saray rivayetlerine dayanmamış, son derece titiz bir tenkit süzgeci kullanmıştır. Eserinde zikrettiği ana kaynaklar şunlardır:

Kâtib Çelebi, Peçevî Tarihi'ni bizzat temin edip istifade etmiş ve onu Osmanlı tarihçiliğinin en sıhhatli kaynaklarından biri olarak selamlamıştır.

Fezleke'nin en dramatik ve ayrıntılı sayfaları, 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başlarında Anadolu'yu kasıp kavuran Celâlî İsyanları'na ayrılmıştır. Karayazıcı, Deli Hasan, Tavil Ahmed, Kalenderoğlu ve Canbulatoğlu gibi âsîlerin isyanları sebebiyle köylerin boşalmasını (Büyük Kaçgunluk) ve tarımsal çöküşü bizzat tahlil eder.

Müellifin Celâlî tahlillerindeki temel tespitler:

• Tımar Sisteminin Bozulması: Dirliklerin liyakatsiz saray müntesiplerine verilmesi üzerine sipahilerin toprağını terk edip levend ve sekban çetelerine katılması.
• Haksız Vergiler ve Zulüm: Eyalet paşalarının ve mültezimlerin köylüden kanunsuz tekâlif toplaması neticesinde halkın dağa çıkması.
• Kuyucu Murad Paşa'nın Şiddet Politikası: Yaşlı Sadrazam Kuyucu Murad Paşa'nın Celâlîleri kuyulara doldurarak bastırmasını zarurî bir tedip olarak görür, ancak köklü bir ıslahat yapılmadıkça yaranın kapanmayacağını felsefî olarak ihtar eder.

1645 yılında Hanya'nın fethiyle başlayan ve çeyrek asır sürecek olan Girit Seferi, Fezleke'nin son kısımlarının ana eksenini teşkil eder. Kâtib Çelebi, denizcilik tarihi üzerine yazdığı Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr adlı eserinin tecrübesiyle, Girit muharebelerini sadece karadan değil, deniz stratejisi açısından da tahlil eder.

Fezleke'de yer alan Girit tahlilleri:

1. Kadırgadan Kalyona Geçiş İhtiyacı: Venedik donanmasının yelkenli kalyonlarına karşı Osmanlı'nın kürekli kadırgalarla yetersiz kalışı ve donanma teknolojisinin ıslahı zarureti.
2. Çanakkale Boğazı Ablukası: Venedik filolarının Boğaz'ı kapatması üzerine İstanbul'da baş gösteren zahire kıtlığı ve halkın infiali.
3. Kandiye Önlerinde Şehit Düşen Paşalar: Kâtib Çelebi, Girit serdarlarının fedakârlıklarını hürmetle anarken, Bâb-ı Âlî'deki rüşvet ve liyakatsiz azillerin seferi nasıl uzattığını cesaretle teşhir eder.

Fezleke'yi alelâde bir vekâyi'nâmeden ayıran en mühim hususiyet, her sene sonuna eklenen muazzam Vefeyât (Terâcim-i Ahvâl) bölümleridir. Kâtib Çelebi, o yıl vefat eden vezirleri, beylerbeylerini, şeyhülislâmları, kadıları, mutasavvıfları, tabipler ve şairleri tarafsız bir edeple resmeder.

Bu biyografilerdeki kıymetli unsurlar:

• İlmî ve Edebî Miras: Vefat eden âlimin yazdığı kitaplar, okuttuğu dersler ve kütüphanesi (bu bilgiler müellifin Keşfü'z-Zunûn'una da zemin hazırlamıştır).
• Karakter Tahlili: Şahsın cömertliği, adaleti, hırsı yahut zaafları sansürsüzce nakledilir.
• Tasavvuf Ricali: Aziz Mahmud Hüdâyî, İsmail Rüsûhî Ankaravî ve devrin diğer mürşidlerinin irtihalleri ve tarikat silsileleri hürmetle kaydedilir.

Fezleke'nin vefeyât kısmı, başlı başına bir Osmanlı biyografi ve irfan ansiklopedisidir.

17. yüzyıl Osmanlı cemiyetini derinden sarsan ve payitahtı kutuplaştıran en mühim fikrî hadise, Kadızâdeliler ile Sivâsîler arasındaki münakaşalardır. Selefî ve zâhirci bir anlayışla tasavvufu, semâyı, tütünü, kahveyi, hatta matematik ve felsefe tahsilini bid'at ve küfür sayan Kadızâdelilere karşı Abdülmecid Sivâsî'nin irfanî mücadelesi Fezleke'de geniş yer tutar.

Kâtib Çelebi'nin bu meseledeki tavrı:

«Avam tabakasını zâhirî fetvalarla kışkırtıp cami kürsülerinden tekfir naraları atmak, İslâm nizamını dinamitlemektir. Amellerdeki ihtilaflar fıkhî ruhsat ve örf dairesinde mütalaa edilmelidir. İlim tahsilini bid'at sayan zihniyet, cehaleti din zanneden bedbahtlıktır.» — Kâtib Çelebi

Bu meseledeki derin tahlilleri, daha sonra meşhur eseri Mîzânü'l-Hakk fî İhtiyâri'l-Ahakk'ın ana çekirdeğini teşkil etmiştir.

Kâtib Çelebi, Fezleke'de kaydettiği 65 yıllık buhranları sadece seyretmemiş; bu hadiselerden çıkardığı neticeleri Sultan IV. Mehmed'e ve devlet ricaline sunulmak üzere Düstûrü'l-Amel li-Islâhi'l-Halel adlı meşhur ıslahat lâyihasında toplamıştır.

Fezleke'nin arka planındaki felsefî teşhis:

• Dört Direk (Erkân-ı Erbaa): Ulema, Asker, Tüccar ve Reâyâ dengesinin bozulması. Reâyâ ezilirse hazine çöker; hazine çökerse asker maaşı ödenemez; asker bozulursa mülk elden gider.
• Rüşvetin ve İltizamın İlgası: Memuriyetlerin ve kadılıkların para ile satılmasının ilim haysiyetini ve adalet nizamını mahvettiği tespiti.
• İlimde Fennî ve Aklî Uyanış: Medreselerde aklî ilimlerin (riyâziye, hendese, hey'et) terk edilmesinin ordu ve devleti zaafa uğrattığı ikazı.

Fezleke teşhisin günlüğü, Düstûrü'l-Amel ise tedavi reçetesidir.

Osmanlı Devleti'nin ilk resmî vakanüvisi olan Mustafa Naîmâ Efendi, şaheseri Târîh-i Naîmâ'yı kaleme alırken en mühim omurga ve kaynak olarak Kâtib Çelebi'nin Fezleke'sini esas almıştır. Naîmâ, Fezleke'nin zengin vesikalarını, kronolojisini ve vefeyâtını almış; onları kendi parlak edebî üslûbu ve İbn Halduncu tahlilleriyle mezcetmiştir.

Fezleke olmasaydı, Naîmâ Tarihi'nin ilk iki cildi vücut bulamazdı. Naîmâ, Kâtib Çelebi'nin dürüstlüğünü, tarafsızlığını ve tenkitçi basiretini hürmetle anmış ve onu vakanüvisliğin kutbu olarak tavsif etmiştir.

Fezleke, sadece Naîmâ'ya değil, Şem'dânîzâde Fındıklılı Mehmed Ağa'dan Cevdet Paşa'ya kadar sonraki tüm Osmanlı tarihçilerine metodolojik bir pusula olmuştur.

Kâtib Çelebi'nin Fezleke'si, 17. yüzyıl Osmanlı dünyasının aynasıdır. Saray ihtişamının ardındaki buhranları, halkın feryadını, gaza meydanlarındaki kahramanlığı ve medreselerdeki fikrî sancıları bütün çıplaklığıyla gözler önüne serer.

Fezleke'nin günümüz araştırmacılarına sunduğu temel dersler:

1. Münekkid Tarihçilik: Tarihî şahsiyetleri ne körü körüne yüceltmek ne de insafsızca karalamak; onları kendi çağlarının şartları ve vesikaları içinde adaletle tartmak.
2. Hafıza ve Kayıt Şuuru: Bir medeniyetin kendi krizlerini kaydetmekten korkmaması; zira yüzleşilmeyen krizlerin tekrar etmeye mahkûm olduğu şuuru.
3. Telif ve İrfan Bütünlüğü: Tarihi, ahlâk ve hikmetten koparmadan, Allah'ın sünnetullah kanunlarının tecellî sahnesi olarak temaşa etmek.

Kâtib Çelebi, Fezleke ile Osmanlı hafızasını kıyamete kadar tescil eden muazzam bir kütüphane inşa etmiştir.