Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti't-Türk: İlk Ansiklopedik Dil Atlası, Kadîm Türk Kozmolojisi ve Hikmet Külliyâtı

Kâşgarlı Mahmud b. el-Hüseyin b. Muhammed (ö. 498 / 1105 civarı), Karahanlı hanedanına mensup asilzâde bir âlim, coğrafyacı, filolog ve etnologdur. Kâşgar yakınlarındaki Opal köyünde doğan Mahmud, Karahanlı sarayındaki taht mücadelelerinden sonra ilim yolculuğuna çıkmış; Harezm, Maveraünnehir, Horasan, Semerkant, Buhara ve bütün Türk bozkırlarını adım adım dolaşmıştır.

Bütün Türk boylarının obalarını, yaylalarını ve şehirlerini gezerek dillerini, lehçelerini, atasözlerini, destanlarını ve halk inançlarını bizzat derlemiştir. Ardından dönemin hilafet merkezi ve ilim başkenti olan Bağdat'a yerleşmiş; 464-469 (1072-1077) yılları arasında şaheseri Dîvânu Lugâti't-Türk'ü (Türk Dilleri Sözlüğü) kaleme alarak Abbâsî Halifesi el-Muktedî-Biemrillâh'a takdim etmiştir.

«Türklerin dilini öğreniniz; zira onların çok uzun sürecek bir hâkimiyeti olacaktır.» — Kâşgarlı Mahmud'un naklettiği hadis-i şerîf

Eserin yazılış gayesi; İslâm dünyasında hilafeti Şiî Büveyhî ve Fâtımî baskısından kurtarıp İslâm'ın kılıcı haline gelen Selçuklu ve Karahanlı Türklerinin dilini Araplara öğretmek, Arapça ile Türkçenin atbaşı yarışan iki zengin dünya dili olduğunu ispatlamaktır.

Kâşgarlı Mahmud, eserinin mukaddimesinde sarsıcı ve vakur bir tarih felsefesi ortaya koyar. Cenâb-ı Hakk'ın gök kubbede Türk devlet güneşini doğurduğunu, mülkü ve saltanatı onlara emanet ettiğini şu cümlelerle açıklar:

«Gördüm ki Yüce Allah, devlet güneşini Türk burçlarında doğdurmuş ve feleklerin idaresini onların mülkleri üzerinde döndürmüştür. Onlara 'Türk' adını bizzat Kendisi vermiş, onları yeryüzüne hâkim kılmış ve zamanın dizginlerini onların ellerine teslim etmiştir. İnsanları onlara muhtaç kılmış, hak üzere olanları onların vesilesiyle aziz eylemiştir.» — Kâşgarlı Mahmud

Müellif, Buharalı ve Nişaburlu muhaddislerden rivayetle naklettiği nebevî müjdelerle, Türkçeyi öğrenmenin o devirde dinî, siyasî ve içtimaî bir zaruret haline geldiğini beyan eder. Bu mukaddime, Türk milletinin İslâm ümmeti içindeki tebcil edilmiş vazifesini temellendiren ilk teolojik ve siyasî manifestodur.

Dîvânu Lugâti't-Türk'ün en mühim kısımlarından biri, eserin başına ilave edilen renkli dairesel dünya haritasıdır. Bu harita, Türklerin bilinen en eski dünya haritası olup İslâm coğrafya geleneğinde çığır açıcı bir perspektif sunar:

• Balasagun'un Merkezî Konumu: Klâsik Arap haritalarında Mekke veya Bağdat merkezde yer alırken, Kâşgarlı Mahmud Türk dünyasının merkezi olarak Balasagun ve Kâşgar havzasını haritanın mihverine yerleştirmiştir.
• Yönlerin Tertibi: Harita, Türk kozmolojisine uygun olarak Doğu'yu üst kısma, Batı'yı alt kısma alacak şekilde tanzim edilmiştir.
• Coğrafî Genişlik: Harita üzerinde Çin Şeddi (Seddi Ye'cûc ve Me'cûc), Hazar Denizi, Seyhun, Ceyhun, Hint Okyanusu, Doğu Asya adaları (Japonya'yı gösteren ilk İslâmî harita olarak kabul edilir) ve Kuzey Asya dağları detayla resmedilmiştir.

Bu harita, XI. yüzyılda Türk milletinin Avrasya bozkırlarından Çin denizine kadar uzanan jeopolitik hâkimiyet tasavvurunu gözler önüne seren eşsiz bir vesikadır.

Kâşgarlı Mahmud, Türk kavimlerini Rum (Bizans) sınırından Doğu Çin sınırına kadar uzanan coğrafyada yirmi ana boya ayırır. Bu boyları Doğu (Şark) ve Batı (Garp) zümreleri olarak tasnif eder:

• Ana Boylar: Peçenek, Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başkırt, Basmıl, Kay, Yabaku, Tatar, Kırgız, Çiğil, Tohsı, Yağma, Uğrak, Çaruk, Çomul, Uygur, Tangut, Hıtay ve Tavgaç.
• Oğuzların 22 Kolu ve Damgaları: Müellif, Büyük Selçuklu Devleti'ni kuran Oğuzların (Türkmenlerin) 22 boyunu tek tek sayar (Kınık, Kayı, Bayındır, Yıva, Salgur vb.) ve her bir boyun hayvanlarına ve mallarına vurduğu tescilli damgaları (tamga) çizer.
• Lehçe Mukayeseleri: Şehirli Türkler ile bozkır göçebelerinin lehçe farklarını, en fasih Türkçenin Hakāniye (Karahanlı) ve Oğuz Türkçesi olduğunu ilmî delillerle ortaya koyar.

Bu bölüm, günümüz Türk ontolojisi ve aşiretler tarihi araştırmalarının vazgeçilmez temel anahtarıdır.

Dîvânu Lugâti't-Türk, yüzlerce 'sav' (atasözü) ihtiva eder. Bu atasözleri, kelimelerin cümle içindeki kullanımını göstermek için zikredilmekle kalmaz; kadîm bozkır ahlâkının, tevekkülünün, cesaretinin ve hayat tecrübesinin aynasıdır:

• «Kanı kan bile yumazlar, kanı su bile yurlar» (Kanı kanla yıkamazlar, kanı su ile yıkarlar — İntikam değil sulh ve adalet esastır).
• «Aç ne yemez, tok ne demez» (Aç ne bulsa yer, tok ne gelse söyler).
• «Kişi sözleşe, yılkı koklaşa» (İnsanlar konuşa konuşa, hayvanlar koklaşa koklaşa anlaşır).
• «Tag taga kavuşmaz, kişi kişige kavuşur» (Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur).
• «Yalngus kaz ötmes» (Yalnız kaz ötmez — Birlik ve cemiyet şuuru).

Kâşgarlı Mahmud, her bir atasözünün Arapça edebî karşılığını vererek iki dil arasındaki hikmet ve mantık akrabalığını gözler önüne sermiştir.

Dîvân, İslâm öncesi Türk edebiyatının sözlü ürünlerini kayıt altına alarak günümüze ulaştıran en büyük antolojidir. Bunların başında, efsanevî Türk hakanı Alp Er Tunga (Şehnâme'deki Efrâsiyâb) için yakılan meşhur 'Sagu' (ağıt) gelir:

«Alp Er Tunga öldi mü?
Issız acun kaldı mu?
Ödlek öçin aldı mu?
Emdi yürek yırtılur...»

Bu lirik ve epik mısralar, zamanın (feleğin/ödleğin) acımasız faniliğini, en kudretli kahramanların dahi ölüm karşısındaki çaresizliğini feryat eden derin bir varoluş metafiziğidir. Eserde ayrıca baharın gelişini, tabiatın uyanışını, av sahnelerini ve gazâ meydanlarını tasvir eden onlarca hece vezinli 'koşuk' yer almaktadır.

Kâşgarlı Mahmud, eserin 'Büt' (Yıl) maddesinde Türklerin zamanı ölçme ve takvim oluşturma dehasını tafsilatıyla izah eder. Türklerin yılları on iki hayvanın adıyla andıkları bu döngüsel sistem şöyledir:

• On İki Hayvan Sıralaması: Sıçgan (Sıçan), Ud (Öküz), Bars (Pars), Tavışgan (Tavşan), Nek/Lu (Timsah/Ejderha), Yılan, Yunt (At), Koy (Koyun), Biçin (Maymun), Takagu (Tavuk), It (Köpek) ve Tonguz (Domuz).
• Kozmik İnanç ve Tahminler: Türkler her yılın, adını taşıdığı hayvanın tabiatına göre şekilleneceğine inanırlardı. Örneğin 'Ud (Öküz) Yılı'nda savaşlar az olur, bereket ve ziraat artar; 'Timsah/Ejderha Yılı'nda yağmurlar bol yağar; 'Bars Yılı'nda ise kavgalar ve kahramanlıklar çoğalır.

Müellif, bu takvimin İslâmî takvimle (Hicrî kamerî yıl) nasıl uzlaştırıldığını ve Türklerin zamanı hem göksel hem de ziraî olarak nasıl kuşattığını hayranlıkla anlatır.

Kâşgarlı Mahmud, eserini alelâde bir alfabe sırasıyla değil; Halîl b. Ahmed'in Kitâbü'l-Ayn'ında vazettiği sesbilimsel ve vezin merkezli klâsik Arap leksikografi metoduyla tertip etmiştir:

• Kelime Yapılarına Göre Tasnif: İsimler ve fiiller iki ana bölüme ayrılmış; ardından iki harfliler (sülâsî), üç harfliler, dört harfliler şeklinde morfolojik kalıplara göre dizilmiştir.
• Ses Olaylarının Tespiti: Türkçedeki ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu), kalınlık-incelik dengesi, damak ünsüzleri (kef, gaf, sağır kef/nûn-ı kâfî) ilk defa ilmî terminolojiyle bu eserde formüle edilmiştir.
• Semantik Hassasiyet: 8.000'den fazla kelimenin etimolojisi verilmiş, kelimelerin boylara göre geçirdiği fonetik değişimler (örneğin Oğuzların 'y' sesini düşürmesi veya 'd' sesini 'y' yapması) kaydedilmiştir.

Bu metot, Kâşgarlı Mahmud'un sadece bir derlemeci değil; birinci sınıf bir karşılaştırmalı dilbilimci (komparatist) olduğunu ispatlar.

Dîvân, dil bilgisinin ötesinde XI. yüzyıl Türk toplumunun gündelik yaşantısını, mutfağını ve tıbbî kültürünü en ince ayrıntısına kadar resmeder:

• Beslenme ve Mutfak: 'Tutmaç' (mantı benzeri hamur aşı), 'katmer', 'borani', 'sütlü aş', 'yarma', 'kımız' ve türlü peynir çeşitlerinin yapılışı ve sağlığa faydaları anlatılır.
• Halk Tıbbı ve Şifalı Otlar: Dağlardan toplanan şifalı otlar, dağlama tedavileri, kırık-çıkık usulleri ve beden sağlığını koruma kaideleri lügat maddeleri arasında zikredilir.
• Silahlar ve Savaş Sanatı: Yay (kurç ya), ok çeşitleri, zırh, kalkan, kılıç, mızrak ve süvari takımlarının her bir parçasının özel adları kaydedilmiştir.

Bu zenginlik, Türklerin göçebe bir barbar güruh değil; teşkilatlı, incelmiş ve kendine has yüksek bir maddî kültüre sahip kadîm bir millet olduğunu gösterir.

Dîvânu Lugâti't-Türk, telifinden sonra asırlarca kayıp sanılmış, ilim dünyasında sadece adı bilinen bir efsaneye dönüşmüştü. Eserin yeryüzündeki yegâne yazma nüshası, 1914 yılında büyük Osmanlı kitap dostu Ali Emîrî Efendi tarafından İstanbul Sahaflar Çarşısı'nda bir tesadüf eseri 30 liraya satın alınarak ebedî yok oluştan kurtarılmıştır.

Ziya Gökalp, Talat Paşa ve Kilisli Rifat Bilge'nin gayretleriyle neşredilen eser, Türkoloji dünyasında bir deprem etkisi yaratmıştır. Kâşgarlı Mahmud; Brockelmann, Radloff, Barthold gibi şarkiyatçılar tarafından 'Türk dilbiliminin babası' olarak tescil edilmiştir.

Kâşgarlı Mahmud'un abidevî eseri; Türk milletinin diliyle, coğrafyasıyla, imanıyla ve ahlâkıyla İslâm medeniyetinin kurucu ve muhafız bir unsuru olduğunu tescilleyen ebedî bir tapu senedidir.